| DIE WERKLIKE, OF NIE-WERKLIKE
do DOEL VAN ONS BESTAAN
iE
8 sl
Te
Die werklike,
of nie-werklike
doel van ons bestaan
BRAND SMIT
@ 2018 Barend J. L. Smit
Alle regte voorbehou
Eerste uitgawe 2018
Buiteblad: Die Stryd tussen Karnaval en Vastyd, deur Pieter
Bruegel die Ouere (1559)
INHOUD
INLEIDING
Blonde meditasie
Oortuig van 'n spesifieke rede vir jou bestaan — of
nie
Die doel van my lewe
Net nog `n stuk
(DIE GROOT ONGETITELD]
Resultate van `n lewe
Identiteit, die SELF, en die resultaat van alles
Die formule wat lei tot resultaat
Brousel vol gedagtes
Verloor jouself, of wend jouself aan
Los fragmente wat aansluit by “Verloor jouself, of
wend jouself aan”
Verloor jouself, of wees jouself ...
Woestyn of stad | `n Beginsel
VERSKYN of VERDWYN?
Doel van bestaan, drie stelle opmerkings
Vir as enige iemand vergeet het
Planeet gevul met doel en rede
Vermoë om `n doel te vervul | Totalitêre staat
Die doel van bestaan 310305.doc
Alles draai om die PUNT.
Slegs waarde vir enkele ander mense
Waardig om te bestaan | Teleologie | Redelike
filosofie
Waarde in die Groter Beskouing
Nie almal is belangrik nie
Die tipe volwassenes wat ons word
Stellings en vrae | Vier doelwitte
Om iets agter te laat
Lewe wat `n doel dien | Intelligente, kreatiewe
agent — of agente
`n Lewensbeskouing om oor verleë te voel
Doel en rede — ten minste drie moontlikhede
Ek besluit die doel van my bestaan
Drie breë moontlikhede vir hoe jy jou lewe kan
leef
Deurweek met spesifieke doel en funksie
Resultaat, Proses, Identiteit en Geluk
Duidelik veel om te leer van `n kat (en `n kat
probeer nie eens om jou iets te leer nie)
Waarvoor jy leef, en waarvoor jy sterf — `n paar
kort notas
Ou spoke, of slapende honde
Die werklike, of nie werklike, doel van ons bestaan
Almal wil `n punt bereik
Punt, en wat my lewe die moeite werd maak
111
113
114
115
117
119
121
124
126
127
130
131
INLEIDING
Wie is die skrywer?
Gebore op 29 Junie 1971 in Pretoria, in die Republiek van
Suid-Afrika.
Spandeer twee jaar in Suid-Korea as Engelse onderwyser
tussen 1996 en 1998.
Werk in Johannesburg vir ses maande in 1998.
Vertrek na Kaohsiung, in die suide van Taiwan, in Januarie
1999.
Waaroor gaan hierdie bundel?
NOVEMBER 2001
Ek word verteer deur vrae: Wat is die mens? Hoekom doen
ons wat ons doen? Hoekom leef ons soos ons leef? Wat is
“geluk”? Wat beteken dit om “ongelukkig” te wees? Wat doen
mense om “tevrede” te wees? Is daar universele patrone te
bespeur? Wat beteken dit om `n “betekenisvolle lewe” te leef?
HO6é leef `n mens `n betekenisvolle lewe? Wat is die natuur
van die mens? Behoeftes, drange, doel ... Ek kan nie my lewe
daaraan toewy om geld te maak terwyl ek verteer word deur
hierdie vrae nie. Ek word gedryf om antwoorde te vind. Ek
kan dit nie ignoreer nie.
Ten spyte van my obsessie moet ek steeds op `n daaglikse
basis speel volgens die neergelegde reëls: Ek moet kos en
kruideniersware koop, huur en water en elektrisiteit betaal,
ensovoorts. Ek kan nie my behoeftes vervul deur in `n grot te
woon, en te jag, of miskien my eie lappie grond te bewerk nie
— nie in die wêreld waarin ek woon nie, in elk geval.
Ek het lankal geleer dat wat ek nodig het, verkrygbaar is,
solank ek iets kan ruil vir die kos wat ek wil eet, en vir die
klere wat ek wil aantrek. Wat ek nodig het, is krediet. Hoe
kry `n mens krediet in die hande? Deur of `n produk vir `n
mark te produseer, 6f deur `n diens te lewer. Dis hoekom ek
om 6:45 elke oggend opstaan — sodat ek `n diens kan lewer,
krediet kan ontvang daarvoor in die vorm van kontant, wat
dan omgeruil kan word vir wat ek nodig het. Of ek my
dienslewering geniet, is van sekondêre belang — ek moét dit
doen.
Maar steeds word ek verteer deur dit wat ek nie weet of
verstaan nie. Kan daar iets soos `n doel toegeskryf word aan
die mens se lewe? Miskien, miskien nie. Wat ek weet is dat
indien daar `n doel is maar jy vervul dit nie, jy die spyt later
in jou lewe sal voel soos `n ton bakstene op jou skouers.
AUGUSTUS 1999
Die lewe is `n stryd na `n Hoër Bestaan. Jou daaglikse lewe
is `n proses waar jy @6f vooruitgaan na hierdie beter
bestaanstoestand, 6f waar jy al verder afdwaal. Die konkrete
betekenis van hierdie Hoër Bestaan verskil van persoon tot
persoon. Om te definieer wat jéd spesifieke Hoër Bestaan is,
is deel van jou stryd.
* N
Die man sit op sy stoep en rook `n sigaret. Hy dink aan die
lewe, en vra homself Die Vraag. Hy't die oorleweringe en
doktrines van sy jeug laat vaar, en kyk nou na sy eie
lewenservarings en al die kennis wat hy sover opgedoen het,
en poog om daarin te soek na `n antwoord. Hy sal dit vind: in
sy eie ervaringe, in sy kennis, in homself, en in ander mense.
Want net soos hy soek, uit die wese van sy natuur en gedryf
deur sy instinkte, so soek ander ook.
Niemand beskik oor volmaakte kennis nie, maar luister
na `n honderd mense, en jy sal `n honderd brokkies inligting
1
kry wat deel vorm van die geheel. Baie brokkies kennis sal
oorvleuel, en daar is vele wat slegs resiteer wat aan hulle
geleer word. Daar's ook biblioteke vol boeke van mense wat
generasies of eeue gelede kennis van die Waarheid gehad het,
al het hierdie kennis deur die generasies, of oor die eeue heen,
soms vergete geraak.
Soms sal jy iemand vind — deur `n persoonlike
ontmoeting, deur `n storie of `n artikel of `n nuusberig te lees,
deur `n film te kyk of deur iemand se musiek te luister — wat
lank genoeg sy of haar eie ervaringe gekontempleer het ten
einde te beskik oor wat genoem kan word, Dieper Kennis. Op
dieselfde wyse, indien hy ernstig is oor sy soeke, sal ook die
man op die stoep vrede vind oor wat sy lewe beteken.
OKTOBER 1999
Ek sê graag dat ek `n kenner van iets wil wees. Maar `n kenner
van wat? (Geskiedenis? Filosofie? Sielkunde? Ek sal
eenvoudig moet leer wat ek kan van al hierdie onderwerpe,
omdat dit die enigste manier is om die een vraag te
beantwoord waarop ek my hele volwasse lewe al gefokus is:
Wat maak die lewe die moeite werd vir die gemiddelde
persoon in die moderne wêreld?
Blonde meditasie
Januarie 2000
Die hele episode het begin toe ek die Saterdagoggend `n
oproep kry van W., `n plaaslike besigheidsvrou wat my gehelp
het om werk te kry toe ek in Taiwan aangekom het. Sy't pas
teruggekeer uit Suid-Afrika, sê sy toe, met `n Suid-Afrikaanse
Vrou wat nou gaan werk vir `n vennoot van haar in `n naburige
stad. Maar die vrou het `n paar klein probleempies, en kan ek
asseblief saam met haar en haar man gaan om met die vrou te
gaan gesels. Ek is natuurlik opgewonde. Ek het altyd gedink
dit sal lekker wees as daar `n paar ekstra mede-landgenote in
die omgewing is. En W. het genoem dat die vrou blond is ...
So piekel ek toe saam om die vrou te gaan ontmoet.
Die oomblik toe ek haar sien, weet ek iets is verkeerd.
Haar hande bewe, sy's bleek, en sy is duidelik oorstelp om
iemand te sien wat haar moontlik kan help. Sy verduidelik toe
hoe ongelukkig sy is met haar werksituasie, en hoe sy nie
gemaklik is daarmee om saam met haar baas en sy familie te
woon in dieselfde huis nie. En dié en daai beloftes wat gemaak
is, is nog nie nagekom nie.
Ander mense sou dalk dollar simbole voor hulle oë sien
flits het (daar's baie geld te make as jy `n “foreign teacher”
kan voorstel aan `n skool wat een soek). Terwyl sy praat, sien
ek die Ruiter in Swart. Ek sien hoe my mond in `n goed
geoliede Colt verander, hoe ek `n paar argumente afvuur in
die rigting van die rampokkers, en hoe ek teen sononder saam
met die Blonde Vrou op die trein sit terug Fengshan toe.
Na `n hele middag van argumente voer, kom ons toe op
die punt waar W. se vennoot, “Honest” Jimmy, `n voorstel
maak: As ek waarborg dat hulle nie die geld sal verloor wat
hulle betaal het om die vrou hier te kry nie, sal hulle haar in
my sorg “vrylaat”.
Vir ure al praat ek toe namens die vrou, en ek besef toe as
ek nie instem nie, my hele poging om haar te help so belaglik
soos `n leë Colt sal wees by `n skietgeveg. Ek stem toe in: Ek
waarborg dat, as sy nie vir hulle gaan werk nie, ek persoonlik
seker sal maak dat hulle die NT$40 000 sal terugkry wat hulle
op haar gespandeer het.
Die vrou gaan pak toe haar sakke, en `n paar minute later
is ons daar weg.
Terug in Fengshan bel ek toe my vriend O., die enigste
ander Suid-Afrikaner wat ek op daai stadium geken het in
Taiwan, en lig hom in oor die groeiende getal landgenote in
ons dorp. Vyftien minute later toe staan hy in my sitkamer, en
terwyl hy nog bladskud, oortref hy amper my eie heldedaad
deur in te willig om sommer self vir haar die NT$40 000 te
leen, en te help om vir haar `n nuwe werk te kry.
Die vrou was op die punt om trane van vreugde te stort.
Twee helde! In een dag!
Sondag maak ons toe `n paar oproepe, en ek ry die hele
stad plat met haar agterop my scooter om vir haar `n
alternatiewe betrekking te organiseer. Teen die aand se kant
het ons `n paar afsprake gemaak met skole wat sy Maandag
sou besoek. Ons gaan sien toe weer vir O., en hy krap, volgens
belofte, die kontant uit sy laai.
Maandag oor middagete neem ek toe die vrou na W. toe,
om haar in te lig dat ons vir my landgenoot `n ander werk
gekry het, en, soos ek dit verstaan het, om vir W. en haar
vennote die veertig duisend te gee. W. se man, wat geen
woord Engels kan praat nie, luister toe aandagtig na wat ons
te sê het, en na W. soos sy vertaal. Toe hy meen ons het klaar
gepraat, staan hy op, en begin sonder verdere versuim op ons
te gil met `n passie waaroor ek nie geweet het hy beskik nie.
Ek word toe eers effens bleek, en die vrou word effens
bleek, en in die paar oomblikke van stilte wat volg op die
uitbarsting probeer ek my bes om uit te werk wat ons verkeerd
gedoen het. W. verduidelik toe dat dit nie was wat hulle van
my verwag het nie. Omdat hulle my gevra het om saam te
gaan, was ek veronderstel om aan hille kant te wees. En hulle
het al baie vir my gedoen, en hulle is my vriende, en ek ken
nie eens die vrou nie, en hoe kon ek hulle so verraai het.
10
Soos ek dit toe verstaan, was ek veronderstel om die
Sondag te gebruik om die vrou te oortuig dat W. en haar
vennote eintlik goeie mense is, en dat om vir hulle te werk die
regte ding sal wees om te doen. En dat Meneer $., W. se man,
nou kwaad is vir my omdat ek my hulp aan die verkeerde kant
verleen het.
Die situasie neem toe `n selfs ernstiger wending. Ek word
ingelig dat ek geen bystand meer van hulle moet verwag in
my aansoek om my werks- en verblyfspermit te hernu nie. Dat
hulle selfs verder sal gaan en my aansoek sal verhinder — op
onwettige wyses indien nodig.
Ek wil toe nog vir hulle sê maar as dit oor die geld gaan,
die vrou hulle nou kan terugbetaal. Sy self sê egter niks. Eers
later het sy my ingelig dat sy haar “opsies oopgehou” het.
(Haar plan was blykbaar om die veertig duisend te leen van `n
skool waar sy gehoop het om `n werk kry, en dan vir O. sy
geld terug te gee.)
Die volgende paar dae was stresvol. Ek moes sekere
dokumente vervang, en die enigste mense wat my kon help
was die einste mense wat ek vervreem het — W. en haar man,
die gillende Meneer $. Hulle het geweier om enige bystand te
verleen, soos per dreigement.
Die Blonde Vrou het intussen by O. ingetrek, omdat sy
van opinie was dat die atmosfeer in my woonstel “negatief”
geraak het. Beide ek en O. was teen dié tyd bewus daarvan dat
sy `n ietwat esoteriese uitkyk op die lewe het. Sy't gereeld
haar sterre bestudeer, haar kaarte uitgepak op die bed om te
sien hoe die situasie gaan uitwerk, en gereeld op haar kussing
gesit om kontak te probeer maak met die Stiltes Wat Waarheid
Openbaar. Die atmosfeer in my woonstel was dus meer as die
verwagte resultaat van `n spannende situasie; dit was negatief
Op wyses wat `n gewone sterfling nie sou verstaan nie.
Teen die volgende week het ek genoeg gehad. Ek bel haar
toe en sê vir haar dat sy vir W. en haar man die veertig duisend
moet gee, sodat ek die dokumente kan vervang wat ek nodig
het. Sy lig my toe ongeërg in dat sy nie van plan is om vir
hulle die geld te gee voordat hulle nie vir haar die
11
vliegtuigkaartjie gegee het wat hulle in Suid-Afrika vir haar
gekoop het nie.
Ek verduidelik toe dat ek hêér gehelp het om uit `n slegte
situasie te kom, en dat die minste wat sy vir my kan doen is
om haar besigheid met hulle af te handel. Haar antwoord was
dat sy nie haarself gaan benadeel ter wille van my nie, en dat
sy my inderdaad nie gevra het om haar te help nie. En om te
illustreer dat sy haar sê gesê het, plaas sy toe die gehoorstuk
terug op die mikkie voor ek die punt verder met haar kon
beredeneer.
Teen die einde van daai week is O. Suid-Afrika toe vir `n
vakansie, hopende dat die vrou intussen `n werk sal vind sodat
hy sy geld kan terugkry.
Minder as 'n week later was sy ook op ʼn vliegtuig terug
Suid-Afrika toe — met `n kaartjie wat sy met die veertig
duisend gekoop het.
Hy't later te vertelle gehad dat sy met hom in kontak was
in die Kaap. Sy't vir hom `n tjek gegee vir die geld wat sy by
hom geleen het, en dadelik vir hom gevra of sy dit nie weer
kon leen sodat sy kan teruggaan Taiwan toe nie. Hy't
vriendelik die versoek geweier.
Ek het net een keer weer van haar gehoor sedert haar
ontsnapping. In `n bisarre, kriptiese e-mail het sy onder andere
haar verbasing uitgespreek oor hoe dinge uitgewerk het.
N
Die episode het my laat dink aan `n paar dinge. Jy ontmoet
iemand in nood. Jou eerste instink is om die persoon te help.
Edel, reg? Ingewikkeld soos die situasie is, bring dit jou in die
moeilikheid by ander mense. Drie dae later is jou senuwees
klaar. Jy besluit om stappe te doen om jou eie situasie te
verbeter, en die persoon wie jy probeer help het, steek haar
vinger in jou oog. Sy's verbaas dat jy enige iets van haar
verwag. En om sout op die wond te gooi, herinner sy jou
daaraan dat dit immers jéd keuse was om betrokke te raak. En
dan gooi sy die telefoon in jou oor neer.
12
Al wat jy kan doen, is om op jou stoel te gaan sit en deur
vyftig TV-kanale te flits opsoek na iets anders om aan te dink.
Ek vind myself toe op my eie meditasie kussing, gereed
om gevul te word met Insig Wat Geopenbaar Word Aan Een
Wat Homself Bejammer. Bene gekruis, hande in die hare,
wonder ek toe: Hoekom is ek op my eie?
Dit is sekerlik so dat `n mens, tot `n baie groot mate,
verantwoordelik is vir jou eie situasie. Was dit nie immers tOg
my keuse om betrokke te raak by die Blonde Vrou se situasie
nie? Die konklusie moet dan sekerlik ook wees dat ek
verantwoordelik is vir my eie isolasie, my eie eensaamheid.
(Wat `n vreemde woord is dit nie! “Eenheid” is goed,
“saamheid” is goed. Maar is “een” en “saam” nie
teenoorgesteldes nie? Alleenheid. Dis `n beter woord: Al-een.
Al-een hier, en al-een daar. Al-een wat soos ek is, wat soos ek
dink, wat hierdie partikulêre sorge dra. Al-een in hierdie
woonstel. Al-een agter hierdie rekenaar. Al-een-heid.)
Soos almal ontmoet ek soms nuwe mense. Maar dis
asof `n hoër hand net die mense oor my pad bring wat nie troos
en uitkoms vir hierdie skynbaar ewigdurende lot kan bring
nie. En hierdie hoër hand weet waarmee ek hierdie week weer
gekonfronteer is: my eie nietigheid — hoe swak, en magteloos
ek werklik is.
Ek het sover al `n paar dinge uitgewerk in my lewe. As ek
voorlopige konklusies moet maak, lyk die groter prentjie nie
rooskleurig nie. Dit wil blyk asof die goddelike regter van my
vader en moeder se religie nie werklik betrokke is by die
wêreld wat hy volgens oorlewering geskep het nie. Is dit dan
almal vir hulleself? Ook hieroor is daar nie duidelikheid nie.
So hier sit ek, vasgevang in `n paradoks: Op die oog af
geen regverdigheid nie, maar moenie waag om te doen wat jy
wil nie, “because karma is gonna get you”. En as dit nie karma
is nie, dan een of ander vorm van geregtigheid om die skale
weer gelyk te maak.
Ek is moeg vir hierdie legkaart waar geen van die stukke
pas nie. Ek sit nou al vir jare met `n hamer onder my tafel,
want p4s wil die stukke wragtig nie pas soos legkaarte moet
13
nie. En ek sê maar vir mense dat my ambisieuse poging om
sin te maak van alles op my eie, goed vorder. Ek sny my
stukke fyn, en my legkaart is nog nie so groot soos wat dit was
toe ek geglo het soos `n kind nie, maar dit kom aan. En hierdie
keer is dit my legkaart.
Maar elke keer as ek terugkeer na die tafel met my
legkaart op, het die stukke uitmekaar gebeur! Dis dan wanneer
ek die hamer te voorskyn bring. Want as dit dan nie hierdie
stukke is op hierdie manier nie, hoe dan? Want god alleen
weet ek kan nie sonder `n legkaart nie! Ek moet op een of
ander manier sin maak van die wêreld buite my venster. Maar
ek is moeg vir retoriek en argumente! Ek is moeg vir teologie,
en filosofie, en slim verduidelikings!
Gee my net `n bietjie troos, for once! Soos die kelnerin in
die padkafee op die Roger Waters CD wat vra of die ou koffie
wil hê, en dan verskoning maak omdat sy hom miskien
wakker gemaak het, of te hard gepraat het.
Ek werk aan planne wat moontlik oor twee of drie jaar vir
my `n orraait lewe sal gee. Dit spreek tog van hoop, dan nie?
Of is dinge soos dit maar nog altyd was? `n Mens raak
ouer, jy leer meer van die lewe, miskien kan jy oor `n paar jaar
iets koop wat jy nou nie eens van weet nie, en die lewe gaan
voort. En dis nooit so goed soos wat jy die heeltyd vir jouself
vertel het nie. Tog, ons roei voort soos `ʼn span dwase tot `n
golf ons érens teen `n kus te pletter gooi, of tot ons dryf tot in
die middel van `n enorme oseaan.
Miskien het Nero die regte idee gehad. In plaas daarvan
om Rome te probeer te red, het hy viool gespeel. Miskien moet
ons meer dans, en meer musiek maak. Miskien moet ons nég
meer dink. Miskien moet ons aanhou mediteer tot ons onsself
verbeel die hele tafel is gevul met `n legkaart waar al die
stukke pas. “Watse mooi, kleurvolle prentjie is dit nie!” sal
ons uiteindelik kan uitroep. `n Bottel-blonde antwoord op die
vaalheid van ons werklikheid.
Ek raak toe aan die slaap op my meditasie kussing, en
droom van `n blonde vrou wat op die straathoek staan en
tweedehandse viole verkoop. En ek droom ek leen geld by
14
“Honest” Jimmy, koop vir my een, en gaan speel vir W. en
haar man terwyl O. hulle by die straat afjaag met brandende
vliegtuigkaartjies in sy hand.
15
Oortuig van `n spesifieke rede vir jou bestaan
— of nie
Maart 2000
Ek kry die gevoel, as ek weer kyk na my laaste maande in
Korea en wat ek toe geskryf en geglo het, dat ek nog steeds
die punt mis. Ek het toe gesê ek luier, dat ek wag vir die lig
om groen te slaan. (Ek het myself besig gehou met video's en
boeke. Nou hou ek myself net meer produktief besig.)
Laas Vrydag het my scooter se brieke gefaal. Dit kon op
enige tyd gedurende daai oggend gebeur het, en in 80% van
die gevalle sou dit ernstige gevolge gehad het. Maar op die
betrokke tyd en plek waar dit wel gebeur het, was ek in feitlik
geen gevaar nie. En siende dat dit nie die eerste keer was wat
iets werklik slegs kén gebeur het met my maar nie gebeur het
nie, het ek gewonder: Hoekom?
Dit het my weer laat dink aan die idee van roeping ... of
meer spesifiek, die idee of gevoel dat ék een of ander spesiale
roeping het, dat daar iets is wat ek mo6ét doen — a reason for
being.
Ek spandeer soms die beste ure van my dae en nagte hard
aan die dink — oor die wêreld, oor die lewe, oor die betekenis
van dinge, oor die betekenis van my eie lewe, oor die raaisel
van hoekom ek is soos ek is en doen wat ek doen, en hoekom
ek die keuses gemaak het wat my gebring het waar ek vandag
is. Dis asof ek `n speurder is wat die heeltyd opsoek is na
leidrade, ongeag of ek bewus is daarvan of nie. Soms is dit
net 'n woord wat in my gedagtes vassteek. Soms is dit `n
monoloog aan die einde van `n movie. Soms is dit iets wat
iemand nié sê nie. Ander kere weer gebeur iets, of ek doen iets
wat oënskynlik geen waarde het nie, and there it is again —
nog `n leidraad, nog `n deel van die legkaart, asof ek moet
verstaan.
Ek het nou al menigmaal gedagdroom oor my ideale lewe,
en gewoonlik begin dit met geld — om finansieel onafhanklik
16
te wees, omte kan doen wat ék wil doen, wadr ek dit wil doen,
vir solank as wat ek dit wil doen. Miskien is om meer as
genoeg geld te hê `n belangrike deel van die proses, sodat jy
jou daaglikse bestaan kan toewy aan wat ook al die rede mag
wees hoekom jy nog leef, sonder om afhanklik te wees van
ander mense vir die vervulling van jou daaglikse behoeftes, en
sonder dat jy genoodsaak word om jouself te verlaag tot
kleinlike konvensies om aanvaar te word deur `n bepaalde
gemeenskap.
Steeds wonder ek “if this is as good as it gets”. Of wag ek
steeds vir `n teken, `n woord waarop ek sal reageer dat ek nou
verstaan, om dan die res van my lewe toe te wy aan wat ek sal
sien as my ware roeping?
Dit alles impliseer geloof in `n Hoër Wese. Indien jy nie
glo in die bestaan van so `n wese nie ... nou ja, dan kom dit
daarop neer om jouself besig te hou op so `n wyse dat jy ʼn
bewussyn van welstand ontwikkel, en handhaaf. En om te
dink aan ander motiverings vir wat jy doen — miskien om
onthou te word as alles verby is, of om in jou laaste minute
geen spyt te hê oor wat jy gedoen het, of nie gedoen het nie.
As jy dus glo aan `n rede vir jou bestaan, wat sou hierdie
rede wees? En as jy nie oortuig is van enige spesifieke rede
vir jou bestaan nie, hoe beinvloed dit jou keuses en
lewensuitkyk?
17
Die doel van my lewe
Februarie 2001
`n Eerlike Poging ter Oplossing van `n Netelige Probleem/'n
Voorlopige Ondersoek na die Doel en Betekenis van die
Lewe, en Wat Ons Moet Doen om Vervullende en Gelukkige
Lewens te Lei
DEEL EEN
`n Ode aan die bioskoop
“Real life is not like in the movies where you get a realisation
and your life changes the next day. In real life you get a
realisation, and your life changes a month later.” — Postcards
from the Edge
`n Paar dae gelede, om kwart oor een in die oggend, het ek
myself `n afsnypunt gegee: Teen halftwee moes ek `n
antwoord hê op die vraag van wat ek wil doen met my lewe.
Ek neem toe stelling in op die stoep, en rook `n sigaret.
Halftwee het gekom, en halftwee het gegaan, soos verwag kon
word, sonder dat ek enigsins gevorder het in my ondersoek.
Hulp, of inspirasie, sou met `n oop gemoed verwelkom word.
`n Rolprent wat ek `n paar maande gelede gesien het, kom
toe by my op as `n moontlike padaanwyser. Dit het gehandel
oor `n klomp rekenaarprogrammeerders, en hoe hulle
geworstel het met die vraag na die waarde van hulle lewens.
(Soos dit maar gebeur, was die een karakter `n bietjie meer
obsessief oor die onderwerp.) Gedurende een gesprek
bespreek hulle toe die verskil tussen wat hulle doen met hulle
lewens, en wat vir elkeen meer ideaal sou wees. Met ander
woorde, as hulle nie ten minste agt ure per dag, vyf dae per
week moes wegslyt in kantoorhokkies vir `n inkomste nie, wat
sou hulle gedoen het met hulle tyd? Een karakter noem toe
18
dat `n onderwyser eenkeer vir hulle gevra het wat hulle sou
doen met `n miljoen dollar. Die antwoord, in teorie, moes
dan `n aanduiding gee van watse beroep jy moes volg. As jy
byvoorbeeld antwoord dat jy ou karre sou regmaak, is dit
veronderstel om te beteken dat jy 'n motorwerktuigkundige
moes word. (Laat dit 'n mens nie soms met die indruk dat die
lewe `n wit olifant is nie? Iemand het vir jou hierdie ding
gegee wat ons “lewe” noem, maar jy weet nie mooi wat omte
doen daarmee nie, en weggooi is nie `n opsie nie.)
Geinspireer deur hierdie brokkie raad, stel ek toe vir
myself die volgende vraag: As ek vyf miljoen rand gehad het,
hoe sou ek my dae en nagte gespandeer het?
Nou, hierdie is `n wolk waarop ek gereeld aan die slaap
raak in die aande, en die voorlopige antwoorde is altyd
dieselfde — koop vir my ouers `n groot huis en gee vir hulle
genoeg geld sodat hulle kan aftree; gee vir my twee susters
genoeg geld sodat hulle hulself nooit weer oor geld hoef te
bekommer nie; koop vir myself `n ou gebou, gaan op reis vir
ten minste ses maande, sien al die plekke wat ek nog altyd
wou gesien het, bou `n internasionale netwerk van minnaresse
op ... en dan raak ek gewoonlik aan die slaap.
Na `ʼn uur of so van dink wat ek met vyf miljoen sou doen,
kon ek nie met beter antwoorde as die gewones vorendag kom
nie. Ek het geweet dat hierdie alles korttermyndoelwitte is. As
ek klaar huise gekoop en `n klomp geld weggee het, is die
doelwitte nie meer geldig nie.
As my ouers en my susters dan gemaklik is vir die res van
hulle lewens, as ek die wêreld gesien en `n internasionale
reputasie opgebou het, wat sal ek din doen om myself besig
te hou? Of dalk moet ek verder gaan en vra, wat sal ek dan
doen om betekenis aan my lewe te gee?
Ek dink toe aan `n ander film waar `n paar ouens van die
stad dink dat dit hulle goed sal doen om `n bietjie beeste te
gaan aanjaag oor die vlaktes. Tydens hierdie avontuur
ontmoet hulle `n ou cowboy. Een van die stadsjapies, wat ook
die Groot Vraag gekontempleer het, reken toe dat `n ou
beesman die antwoord behoort te ken. Laasgenoemde het
19
vir `n oomblik nagedink, en toe `n enkele vinger die lug op
gesteek. “One thing,” sê hy toe. Die ou wag toe in spanning
vir die res van die antwoord, en toe die beesman nie sy sin
klaarmaak nie vra die ou hom wat die een ding is. Die ou man
antwoord toe, “Y ou've gotta figure that out for yourself.”
My eie beskouings het my gemaklik gemaak met die idee,
so ek het my visier toenemend begin instel daarop om `n
enkele ding raak te sien. Om die waarheid te sê het die Een
Ding Teorie `n amper dogmatiese aspek geword van my
denkprosesse oor die Hoër Vrae van die Lewe. Ek was vas
oortuig daarvan dat, wat ook al die antwoord, dit slegs `n
enkele ding kon wees.
Teen die tyd wat ek bed toe gegaan het (so teen halfvyf),
het ek `n idee gehad: Ek gaan `n besigheid begin wat
dokumentêre programme, musiekvideo's, reisprogramme en
films in DVD-formaat verkoop; miskien `n posbesteldiens,
sodat ek nie elke dag in `n winkel hoef te sit nie. Dit dek my
belangstellings in geskiedenis, musiek, aktuele sake en films.
Ek het ook gereken as ek vir mense sê dat dit my ambisie is,
my doelwit waarna ek streef, hulle dit aanvaarbaar sal vind,
dat dit naastenby sal klink soos die tipe antwoord wat hulle
self sou wou gee. Ons almal ken mense wat eindeloos aangaan
oor een of ander restaurant wat hulle wil oopmaak, of `n
koffiewinkel, of `n boekwinkel, selfs `n skoenwinkel. Ons
dryf gewoonlik nie die spot met mense as hulle sulke ambisies
het nie, en ons dink nooit hulle drome is belaglik nie. Sulke
ambisies maak sin. Hulle sal iets hê wat hulle besig hou
meeste van die tyd, en hulle sal moontlik geniet om in `n
bedryf te wees wat goeie kos bedien, of om die heeltyd op
hoogte te wees van die mees kommersieel suksesvolle boeke
van die dag. Almal weet ook dat hierdie tipe ambisies, indien
suksesvol, `n inkomste sal genereer vir die mense en hulle
gesinne.
Die gedagte aan voldoende kapitaal om te befonds wat jy
ook al wil doen het dus `n voorlopige antwoord gebring. In die
hoop dat die antwoord sal hou tot ek weer wakker is, sluimer
20
ek toe in, wandelend deur rakke vol dokumentêre programme,
musiekvideo's, en ander interessante items.
Die volgende dag (of later dieselfde dag) het ek ontwaak
met `n ligte spesmaas van iets wat onlangs bereik was. Die
oomblik toe ek egter onthou wat dit was, het ek
teruggesteier. `n Winkel?! Ek, 'n winkeleienaar? Hoe op aarde
het ek daarby uitgekom as ʼn rede vir my bestaan?
Die lig van `n nuwe middag het inderdaad helderheid
gebring. Ek moes van voor af begin.
Op ʼn wetenskaplike wyse besluit ek toe om te kyk na die
moontlike redes hoekom ek dit aanvanklik beskou het as `n
goeie punt, om sodoende voort te gaan met die volgende stap
in die proses. Mense vind bevrediging in hulle werk, dan nie?
En nie almal het `n betrekking wat ander beny nie! Ek ken
mense wat gelukkig is met werk wat ander ongelooflik
vervelig sal vind. Aan die ander kant, moet besoldigde werk
noodwendig die krediet kry vir geluk in `n mens se lewe? Of
anders gestel, moet mens noodwendig werk doen wat jou
gelukkig maak?
Maar ek probeer `n idee in smokkel wat geregtig is op ten
minste `n voorlopige teorie: geluk, en hoekom dit so verweef
is in ons soeke na doel en betekenis in ons lewens (ten minste
in hierdie tyd van die wêreldgeskiedenis, indien nie
noodwendig altyd so in vervloë dae nie).
Elementêre sielkunde, en gesonde verstand, leer ons dat
ons sekere basiese behoeftes het. Of bevrediging van hierdie
behoeftes in hiërargiese volgorde plaasvind of nie, ons weet
dat dit bevredig moét word tot `n redelike mate om in die
eerste plek fisiese oorlewing te verseker, en om naas dit
naastenby jou sinne te behou. Dit volg ook, uit gesonde
verstand meer as enige iets anders, dat as al ons behoeftes
bevredig word, ons `n sensasie ervaar wat ons gewoonlik
“geluk” noem. As ons genoeg eet, relatief gesond is,
behoorlike nagrus inkry, ordentlike skuilplek het (6f in `n
huurkamer, 6f in `n paleis), liefde ontvang en liefde gee (in
fisiese en emosionele terme), `n redelike begrip het van hoe
21
alles inmekaar steek, en as ons uiting gee aan ons kreatiewe
behoeftes, dan voel ons gewoonlik dat die lewe orraait is, om
die minste te sê.
As enige van ons basiese behoeftes — fisies of andersins —
nie bevredig word nie, ervaar ons `n sensasie van `n ander
aard. Afhangende van die graad van onvervuldheid en die tipe
behoefte, verklaar ons gewoonlik dat ons “ongelukkig” is, of
“nie lekker voel nie”. In die geval van ernstige nood of gebrek
— of om net meer spesifiek te wees — gee ons hierdie
onaangename sensasies name soos “honger”, “koue”, “vrees”,
of “eensaamheid”.
Maar hoe pas die vervulling van behoeftes in by ons
bespreking van werk (of werkloosheid, wat ook al die geval
mag wees)? Dit werk soos volg: die besoldigde arbeid wat ons
lewer bepaal die graad waartoe ons die meeste van ons
behoeftes kan bevredig. Genoeg geld beteken genoeg kos —
tensy die geld geblaas word op ander behoeftes wat minder
belangrik is in verhouding met behoeftes wat bevredig moét
word om die voortbestaan van ons lewens te verseker. Hope
geld, weereens in teorie, kan `n miljoen rand skuiling beteken
vir jou en jou intieme sirkel, en eersteklas bevrediging van jou
(of julle) ander behoeftes. Die alternatief: geen geld nie, geen
kos nie; geen kos nie, slegte gesondheid, en uiteindelike dood
vanweë komplikasies teweeggebring deur onvoldoende
bevrediging van basiese behoeftes. Tussen hierdie twee pole
lê `n spektrum met `n duisend punte wat verskil in graad van
behoefte vervulling. Dit alles bevestig steeds die basiese
waarheid dat die inkomste wat jy verdien `n direkte
verhouding het tot die graad waartoe jou behoeftes bevredig
word, asook die kwaliteit daarvan.
“Masters of simplicity” is wat die historikus, Alan Bullock,
twee van die bloedigste diktators van die 20ste eeu noem.
Volgens hom het Adolf Hitler en Joseph Stalin geweier om
oorweldig te word deur die kompleksiteit van probleme wat
hulle in die gesig gestaar het. Ek neig na presies die
teenoorgestelde. Nie net voel ek oorweldig deur vrae oor die
22
doel en betekenis van die lewe nie, ek raak by tye
angsbevange daaroor! Die rede hiervoor is die groot aantal
moontlike antwoorde op die vrae. Verskeie gevestigde
godsdienste moes in die laaste paar dekades kompeteer vir
aanhangers (en monetêre donasies) met honderde sektes,
bewegings en kwasie-religieë. Predikante, hoë priesters, lae
priesters, pouse, rabbyne, heilige mans, onheilige mans,
heilige vrouens, selfs die plaaslike kroegman, het almal hulle
eie antwoorde op die vrae wat ons vra. By hierdie lys kan jy
voeg antieke filosowe, pseudo-filosowe, sielkundiges,
selfverbetering-ghoeroe's, akteurs wat skrywers word,
skrywers wat sangers word. Die lys is oneindig. As jy nog
vriende en familie byvoeg, sal jy begin voel Soos `n
speelgoedrobot wie se drade gekruis geraak het. Jy begin selfs
in meubels vas te loop, en jy stamp jou kop teen die mure. En
dis nie eers altyd opsetlik nie.
`n Paar weke gelede gooi my ma nog `n bestanddeel by
die pruttende brousel. Sy't gereken dit sal goed wees om met
my een van die basiese feite van die werklike (lees:
middelklas) lewe te deel, naamlik dat `n man sy merk moet
maak voor die 35e herdenking van sy aankoms op hierdie
planeet. Hy moet, om die waarheid te sê, reeds sy hakke begin
inkap teen sy middel-twintigs, maar as hy ten minste op pad
is teen dertig kan hy steeds die laaste stukrag insit so teen sy
middel-dertigs. Na 35, volgens my ma, begin dit toenemend
moeilik raak vir `n man om sy plek in die wêreld te vind. (Dit
is natuurlik op vrouens ook van toepassing. Ek het twee
susters, en ek is nooit grootgemaak om te dink net omdat ek `n
seun was ek minderwaardig hoef te voel teenoor my susters
nie. Of andersom, soos ek later agtergekom het die neiging in
die breër gemeenskap blyk te wees.)
Ek het my ma op die betrokke aand heelhartig bedank vir
haar advies (wat tot `n mate sin maak). Die gedagte is dus om
jouself op iets toe te spits vir `n aantal jare, om een of ander
vermoë baas te raak, of om `n kwalifikasie vir `n spesifieke
beroep te verwerf. Ek het ook besef dat die motivering agter
hierdie advies, en die ouderdom wat daaraan gekoppel word,
23
moontlik iets te make het met die feit dat `n mens se ouers nie
wil hê jy moet weer by hulle intrek op `n stadium in hulle eie
lewens wat hulle nie elke dag in jou bakkies wil vaskyk nie
(en soveel te meer nie as jy werkloos is nie).
Die ander rede hoekom jy finansieel gemaklik moet wees
teen 35, is omdat jy dit dalk oorweeg om `n paar
afstammelinge te produseer. Ons almal ken die assosiasies:
meer monde om te voer, meer kruideniersware, nuwe skoene
en klere, skoolgelde, groter huis, groter kar, duurder
huispaaiemente, 35 op pad 60 toe. Ek kon sien waarheen
hierdie argument beweeg. Die ideaal van `n konvensionele
middelklaslewe was nog nooit my hoofmotivering om op te
staan in die oggende nie (of in die vroeë middag, soos deesdae
die geval is). Maar om dit aan te voer as `n rede om nie te doen
nie wat mense al doen vanaf lank voor die mees antieke
filosowe die eerste “Hoekom?”-teorie geformuleer het, is nie
goed genoeg nie.
Hoekom blyk dit dat (amper) alle mense (amper) altyd
neig na dieselfde ding, in goeie tye en slegte tye, of hulle mooi
of lelik is, ryk of arm, geniaal of idioot? Die mens bereik `n
sekere ouderdom, hy of sy begin anders optree as voorheen,
en as hulle weer hul oë oopmaak, eet hulle nie meer alleen
ontbyt nie. Dieselfde neiging herhaal homself deur elke era
van die wêreldgeskiedenis, deur elke generasie, oor alle
grense heen — ongeag ras, godsdiens, ideologie, opvoeding,
agtergrond, klas of status. Hoekom wil dit voorkom asof
mense altyd na mekaar toe dryf — met elke nou en dan twee
wat gelukkig die sononder binnestap? Hoekom wil dit verder
blyk dat dit mense gelukkig maak deur sosiaal te verkeer met
individue met wie hulle iets in gemeen het?
Dis eenvoudig, mag jy dalk antwoord: Mense het mekaar
nodig. Soos diere het ons `n behoefte aan die veiligheid en
ondersteuning van `n groep. Ons word ook gebore met die
drang om voort te plant, daarom die intieme kontak tussen
(gewoonlik) twee mense op `n slag.
`n Verdere verduideliking vir hierdie neiging onder die
mens kan gevind word in `n oppervlakkige oorweging van die
24
teenoorgestelde van verhoudings en assimilasie, naamlik die
verskynsel van eensaamheid — om alleen te wees wanneer jy
nie noodwendig alleen wil wees nie. `n Karakter in `n ander
fliek het eenkeer genoem dat volgens Amerikaans-Indiaanse
volkskunde, om die wêreld alleen te bewandel die ergste straf
is wat `n man opgelê kan word. Dit is ook toevallig die ergste
(amptelike) straf wat `n gevangene opgelê kan word in `n
tronk. “Gooi hom in die gat vir twee weke!” sal `n tronkhoof
soms gil in `n fliek, en dan val die ander gevangenes se oë
paniekerig vloer toe. Dis nie net die afwesigheid van sonlig
wat die man tot op die rand van `n senu-ineenstorting gaan
dryf nie — mense het ander mense nodig. Wysheid uit Afrika
komplementeer dié van die Inheemse Amerikaners met die
konsep van “ubuntu” — `n mens is `n mens, deur ander mense.
Universele verskynsel, wysheid uit Afrika en Noord-Amerika,
die tronkbaas in die fliek, en my ma, bevestig derhalwe almal
dieselfde ding: Ek het `n hond nodig. Is dit nie een van die
hoofredes hoekom mense troeteldiere aanhou nie? Om
hulleself te kompenseer vir die afwesigheid van menslike
geselskap! Of as hulle dan gelukkig genoeg is om daagliks
hulle lewe met ander te deel, om iets te hê om mee te gesels
as die gewone geselskap nie in die bui is nie, of tydelik
afwesig.
`n Troeteldier het egter meer waarde as net om iets te hê
wat terugblaf as jy praat, en het `n meer betekenisvolle
uitwerking op die mens se psige as net `n bietjie vermaak as
hy vir jou toertjies doen. Om `n troeteldier te hê, is om te
ervaar hoe dit voel as `n ander lewende wese jou nodig het —
iets buite jou wat nodig het dat jy lewendig moet wees. Dit
gee ons 'n gevoel van waarde. Dit laat ons voel asof daar `n
doel in ons lewe is, `n rede vir ons bestaan. (Die idee dat jy
aan die lewe moet bly om vir Bruno twee keer per dag `n bak
korrels te gee, word natuurlik in `n nuwe perspektief geplaas
die oomblik as jy daaraan dink dat hy heel moontlik straataf
sal draf en elders anders korrels sal gaan soek as jy aanhou om
filosofie met hom te praat.)
25
Ons het ander mense nodig — soos daar reeds uitgewys is,
en selfs meer as wat ons troeteldiere nodig het — om
vanselfsprekende redes: Ons het nodig om êrens te behoort,
ons het kameraadskap nodig, en in die geval van gewoonlik
intieme verhoudings, voel ons ook die behoefte aan om voort
te plant. In `n onlangse fliek oor `n troue-sanger, kom die
hoofkarakter by `n punt waar hy vir sy vriend sê dat, van
daardie oomblik af, beide van hulle “free and happy” gaan
wees. Sy vriend maak sy glas whiskey toe in een sluk leeg en
antwoord, “Tm not happy. Dm miserable.” Hy gaan toe voort
om te verduidelik dat, ten spyte van sy reputasie as `n
enkellopende Romeo, hy net iemand soek om hom vas te hou,
iemand wat hom kan vertroos met die woorde dat alles sal
uitwerk. Gooi hierby die idee van die ons van `n verhouding,
en `n mens raak toenemend oortuig van die feit dat jy @rens
behoort as jy in `n betekenisvolle verhouding is met `n ander
persoon. `n Franse madame wat troos (en soms liefde) haar
besigheid gemaak het in `n ander fliek, som die redes vir die
intieme verhouding tussen twee mense op as “romanse,
kameraadskap en toewyding”. `n Verhouding van hierdie aard
het ook die addisionele bonus dat jy iemand het om mee te
gesels as jou troeteldier elders anders besig is. En om `n bietjie
speserye by die brousel te gooi, het jy natuurlik iemand saam
met wie jy die kuns van voortplanting kan verfyn.
Om belangrik te wees vir iemand anders, om iemand te hê
in jou lewe wat jou as `n onontbeerlike deel van sy of haar
lewe beskou, gee betekenis aan jou bestaan. Dis `n
eenvoudige ooreenkoms, maar dit werk: Ek sal betekenis gee
aan jou lewe, as jy betekenis gee aan myne.
Het ek die Een Vinger Ding opgelos? Is liefde, soos baie
vermoed, die antwoord? Gee “romanse, kameraadskap en
toewyding” betekenis aan ons lewens, en ʼn rede om te leef?
Dit mag sinies klink, maar ek is nie heeltemal tevrede nie.
Dit is waar dat ons liefde nodig het, en dat dit ons in staat
stel om die Groot Vraag tot `n bevredigende mate te
beantwoord. Ek het egter tot die konklusie gekom dat ons ten
26
minste #wee ander dinge nodig het om die legkaart te voltooi.
Eerstens moet ons `n manier vind om die voortdurende
bevrediging van ons materiële behoeftes — insluitende voedsel
Op 'n daaglikse basis en beskerming van die elemente — te
verseker (reeds aangeraak `n paar paragrawe terug). In die taal
van die moderne tyd beteken dit een ding: geld. Tensy ons een
of ander lotery wen, impliseer dit verder dat ons nodig het om
werk te doen, om hierdie geld te verdien op 'n gereelde basis.
In die tweede plek — of naas liefde en geld, die derde stuk van
die legkaart — het ons iets nodig wat ons geniet om te doen.
Sommiges noem hierdie aktiwiteit `n stokperdjie; ek verkies
om dit Die Derde Ding te noem.
[aat my toe om kortliks die betekenisvolle impak te
verduidelik wat Die Derde Ding het op die moontlikheid van
geluk en vervulling in ons lewens. Hierdie ding — of dit nou `n
aktiwiteit, of die bemeestering van een of ander vermoë is, of
doodgewoon net om dinge te versamel — is waarop vele van
ons die meeste van ons tyd séi spandeer as ons dit nie moes
spandeer om ons maandelikse salaristjeks te verdien nie. Die
redes hoekom ons hierdie Derde Dinge najaag, wissel van
ontspanning tot die uitdaging wat dit ons bied tot die sin van
eiewaarde wat dit tot gevolg het. Die onderliggende beginsel
is egter dat ons dit geniet.
Party mense sal argumenteer dat hulle dit geniet om seëls
te versamel, maar dat hulle dit nie noodwendig voltyds sal wil
doen nie. Hulle sal verder argumenteer dat hulle geniet om te
doen wat hulle gekies het om geld mee te verdien (as dit nie
is om skaars seëls te versamel en dit teen `n wins te verkoop
nie). Hierdie argumente bevestig, tot `n mate, die beginsel dat
ons iets nodig het wat sommige `n stokperdjie noem — wat
saakmaak is dat dit iets is wat ons geniet.
Realistiese gesproke behoort die werk wat ons kies om ons
spreekwoordelike brood en botter mee te verdien iets te wees
waarin ons naastenby geinteresseerd is, en wat ons tot `n
redelike graad geniet om te doen. `n Professionele fotograaf
is `n goeie voorbeeld van iemand wat `n inkomste
bewerkstellig op `n terrein waarin hy of sy werklik belangstel.
27
Dit mag dalk selfs die behoefte aan `n Derde Ding verminder,
want die wyse waarop hierdie fotograaf geld verdien, verskaf
reeds die nodige vervulling van die derde deel van die
formule. Indien jy egter nie so geseënd is met die vermoë om
goeie beroepskeuses te maak nie, of vanweë ander redes nie
jou besoldigde situasie geniet nie, het jy `n aparte
belangstelling of aktiwiteit nodig om die formule te laat werk.
Balans is `n verdere faktor wat in berekening gehou moet
word. `n Lewensmaat vervul `n hele reeks behoeftes, net soos
jy (hopelik) dieselfde behoeftes vervul vir hom of haar. Almal
weet egter dat liefde nie die huur betaal nie (as `n karakter
in `n fliek dit nie al gesê het nie, is ek seker daarvan jou ma
het dit al genoem). Jy of jou lewensmaat, of albei, het dus `n
inkomste nodig waarmee die huur of huispaaiement betaal kan
word, kos en klere gekoop kan word, en soos meeste mense in
die ontwikkelde wêreld al agtergekom het sedert die
Industriële Rewolusie, om veel meer ander artikels aan te skaf
as wat `n mens werklik kan bekostig en/of nodig het. As die
werk wat jy doen vir `n inkomste jou `n mate van genot en
satisfaksie gee, het jy reeds begin om ook die behoefte te
bevredig wat gewoonlik gedek word deur “dit wat mense in
hulle vrye tyd doen vir plesier” (soos die woordeboek
“stokperdjie” definieer).
Jy't dus nou genoeg kos in jou maag om jou te hou vir `n paar
ure, en jou onvolmaakte naaktheid is beskerm teen die wind
en weer. Jy't `n behoorlike dak oor jou kop, `n relatiewe goeie
begrip van die kosmos, romanse en intieme gemeenskap is
daagliks deel van jou lewe, en jy sny die gras elke tweede
Saterdag vir jou pret en plesier terwyl jy dink aan jou
seëlversameling. Maar steeds voel jy `n ongemaklikheid
knaag aan jou binneste. En maak nie saak hoe hard jy probeer
nie, jy kan nie die vraag onthou wat ons gekontempleer het
toe hierdie hele bespreking begin het nie.
28
(SOORT VAN) DEEL TWEE
Die soektog na antwoorde op die vrae wat die mens al jaag
sedert die ontwaking van intellektuele nuuskierigheid
produseer gewoonlik verskeie moontlikhede. Maar net
wanneer jy optimisties begin raak oor jou filosofiese
vermoëns, besef jy dat jy nooit daarin geslaag het om die
vraag behoorlik te formuleer nie. Wat is dit wat ons wil weet?
Wil ons weet hoekom ons gebore is? Wil ons weet of ons `n
spesiale doel het wat ons moet vervul? Wil ons oortuig wees
daarvan dat ons lewens waarde en betekenis het? Wil ons weet
wat ons moet doen om gelukkige en vervullende lewens te lei?
Hoekom wil ons gelukkige en vervullende lewens lei?
Meeste van ons het sekere verwagtinge van onsself, van
wat ons graag sal wil bereik. As deel van ons grootwordproses
kyk ons na wat ander doen, en ons identifiseer —- bewustelik of
nie — sekere mense as voorbeelde. Ons dink aan hoe dit sal
wees om dieselfde dinge te doen as wat hierdie mense doen,
of gedoen het, en om soortgelyke resultate te bewerkstellig.
Maar hoekom wil ons hierdie doelwitte nastreef? Hoekom wil
ons ons verwagtinge realiseer? Hoekom het ons in die eerste
plek verwagtinge van onsself?
Die Griekse filosoof Plato het beweer dat omdat ons vrees
om te verdwyn in die nietigheid, ons onsterflikheid wil
bewerkstellig. Ons kyk na die diereryk, en ons hoop dat ons
lewens meer waarde het as dié van `n rot of `n kameelperd.
Ons weet hoe delikaat ons lewens kan wees, maar ons is ook
bewus van sekere unieke kwaliteite en vermoëns waaroor
ander diere nie beskik nie.
Die oortuiging dat ons meer moet bereik in ons leeftyd as
wat `n wilde dier sal bereik in syne, blyk `n natuurlike
resultaat te wees van ons superieure intellektuele vermoëns.
As ons nié meer behoort te doen met ons lewens as die
gemiddelde dier nie, waarom beskik ons dan oor vermoëns
wat soveel meer gevorderd is as ons primaatneefs en -niggies
aan wie ons die naaste verwant is? Ons begin vrae te formuleer
wat ons nader kan bring aan wat dit beteken om “mens” te
29
wees. Ons wonder oor die “betekenis van die lewe”, of daar `n
spesifieke rede is hoekom ons gebore is, of daar `n doel is vir
ons bestaan.
Ek vermoed dat hierdie vrae nie bloot verskillende
weergawes is van dieselfde basiese soeke nie, en dat dit
derhalwe nodig is om verskillende antwoorde aan elke vraag
te gee. Ek wil verder voorstel dat `n mens aanvanklik
konsentreer op ʼn enkele een, naamlik die vraag na wat jou
gelukkig maak. (Vele sal protesteer dat persoonlike geluk tog
so selfsugtig is, en moet ons dan nie streef na iets meer edel
nie? Laasgenoemde is `n onderwerp wat later aangeroer sal
word; die leser sal ook vind dat `n meer edel strewe nie
teenstrydig is met die primêre emosie wat ons “geluk” noem
nie. Die moontlikheid van geluk speel verder `n sentrale rol in
die oortuiging dat die lewe die moeite werd is, hoe mense ook
al kies om te definieer wat hulle gelukkig maak — hetsy
onophoudelike vermaak, of toewyding aan `n goeie saak.)
Is daar `n antwoord op wat `n mens gelukkig maak
waarmee meeste mense sal saamstem? Ek glo daar is.
Dis op oomblikke soos hierdie wat sommige lesers dalk `n
lewensveranderende openbaring verwag. Hulle sien moontlik
in hulle geestesoë hoe ek my keel skoonmaak, die mikrofoon
met geswete vingers vasklem, en begin praat, stadig, met elke
woord fyn opgeweeg. Dan, na hulle my magiese uiteringe
beluister het, mag hulle hulself dalk voorstel hoe hulle
terugdeins, en dan met agting prewel: “Sjoe! Dis dan
waarmee `n mens vorendag kom as jy jare spandeer in
eensame isolasie in `n poging om `n antwoord te vind! Ek is
so verlig dat jy vir my hierdie wonderlike woorde gegee het!
Dis nou duidelik dat ek dit self nooit sou kon uitwerk nie...”
Die waarheid is, gelukkig vir almal van ons, veel minder
dramaties (al hét dit my jare van moontlik onnodige semi-
eensame opsluiting geverg om uit te werk). Wat `n mens nodig
het, is die drie dinge wat reeds bespreek is. Vir dié wat nie
mooi die patroon raakgesien het nie, hier's dit weer: `n mens
het liefde nodig, en jy't geld nodig, en dan het jy iets nodig
wat jy geniet om te doen — op jou eie, sal dalk wys wees om
30
by te voeg. (Goeie gesondheid kan as `n addisionele vereiste
genoem word, nou dat ek daaraan dink). As hierdie elemente
deel is van jou lewe tot `n bevredigende mate, is jy ten minste
op pad na `n bestaanstoestand wat “persoonlike geluk”
genoem kan word, en mag jy dalk net oortuig wees daarvan
dat die lewe die pyn en teleurstelling werd is wat soms
onvermydelike bestanddele is van ons bestaan.
`n Ekstra woord van advies sal hier nie onvanpas wees nie:
Balans mo6ét gehandhaaf word. As die balans versteur word,
sal dit wees soos `n towerformule wat nie werk nie omdat jy
die woorde in die verkeerde volgorde geuiter het, of omdat jy
iets uitgelaat het. As jy te veel tyd spandeer om geld te maak,
en jy jou verhouding met die persoon (of persone) wat jy
liefhet skade aandoen, sal dit die toorkrag verbreek. Aan die
ander kant, as jy die heeldag die bed warm Iê met jou
lewensmaat, gaan dit nie werk as jy die bankbestuurder
meedeel dat liefde belangriker is as geld as hy wil weet waar
die maandelikse huispaaiement is nie. Die derde ding is ook
essensieel om die eerste twee aan te vul, en die hele storie te
balanseer. Verhoudings verloop nie altyd vlot nie, en soms
maak iemand by die werk jou pogings om `n inkomste te
bewerkstellig nog meer sieldodend as wat jy verwag dit moet
wees. Op sulke tye help dit om te dink daaraan dat jy `n bietjie
kan gaan visvang, of dat jy later weer jou kitaarsnare kan sit
en pluk op die agterstoep.
Daar het jy dit dan, soos jy sekerlik nog altyd vermoed het:
liefde, geld, en iets wat jy doen vir die suiwer genot daarvan.
Dit hang van jouself af watter een die belangrikste is, of watter
een die meeste van jou tyd verdien. Persoonlik dink ek ons
kan almal doen met `n kitaar, maar nie eers Jimi Hendrix kon
oorleef sonder liefde of geld nie. En onthou, die kennis dat
brood jou honger kan wegvat, is nie voldoende om jou maag
op te vul nie. Jy moet uitgaan en vind wat jy nodig het, anders
gaan jy opeindig as `n eensame en honger dwaas, maak nie
saak hoeveel jy weet of verstaan nie.
31
Dit bring ons dan by die einde van hierdie deel van die
bespreking. Indien jy egter jouself bevind tussen `n klein
groepie mense wat nie tevrede is met genoeg geld, ware liefde
en `n behoorlike stokperdjie nie, nooi ek jou uit om voort te
lees aan die derde en finale deel van hierdie stuk.
DERDE EN FINALE DEEL
“Like [the Scottish moral philosopher] Adam Smith and
others, [the German intellectual] Von Humboldt felt that at the
root of human nature is the need for free, creative work under
one's own control.” - Noam Chomsky, Secrets, Lies And
Democracy
Ek verdien geld, om `n paar van die basiese behoeftes wat ons
bespreek het te vervul, deur Engelse lesse aan te bied vir
Taiwannese kinders. My weeklikse werkskedule bestaan
uit `n lappieskombers van klasse by verskillende skole — `n
paar ure hier, `n paar daar, en so aan. Om te kwalifiseer vir die
dokumente om wettiglik in Taiwan te kan woon, hoef ek slegs
elf ure per week klas te gee by die skool wat my
werkspermitaansoek elke jaar borg (ek doen in werklikheid
slegs agt ure per week by hierdie instelling). Elke uur wat ek
in `n klaskamer spandeer meer as die elf ure wat ek wettiglik
per week moet klasgee, vermeerder my inkomste. Ek is egter
altyd bewus van die feit dat ek nie verplig is om die ekstra ure
in `n klaskamer te spandeer nie. Om nie enige ekstra klasse te
doen nie, sal natuurlik `n negatiewe uitwerking hê op my
kontantvloei, en daar is `n grens wat liefs nie oorgesteek moet
word nie.
Elke uur wat ek nié in `n klaskamer staan om my inkomste
te vermeerder nie, is `n ekstra uur wat ek kan spandeer aan
dinge waarin ek belangstel. Gedurende die laaste paar maande
was ek druk besig om my klasgee-skedule te herrangskik en
te heroorweeg. Die hoofmotivering was om myself meer tyd
te gee vir wat Chomsky noem, “free and creative work under
one's own control”.
32
Ek het ook `n eenvoudige teorie geformuleer wat
verduidelik dat mense slegs volhoubare geluk en vervulling
kan ervaar as hulle skeppers is. (Die verbruikerskultuur word,
volgens hierdie teorie, beskou as die laagste vorm van
kreatiwiteit. Dit werk soos volg: mense het nodig om te skep,
maar in stede daarvan om op `n behoorlike wyse kreatief te
wees, gaan hulle winkels toe, maak keuses, en koop dan klere,
juweliersware en ander artikels waarmee hulle uitdrukking
kan gee aan hulle kreatiewe natuur. Sodoende bevredig hulle
hul behoefte aan kreatiwiteit tot `n mate, hoewel dit in `n laer
graad van kreatiewe proses is as om byvoorbeeld te skilder of
musiek te komponeer.)
Voordat `n mens egter by die Kreatiewe Fase van jou lewe
arriveer, moet jy eers die mees basiese uitdaging die hoof
bied, naamlik die stryd om elementêre oorlewing. Vir baie
mense op hierdie planeet is elementêre oorlewing `n daaglikse
gesukkel. Hulle neem niks as vanselfsprekend nie — nie kos of
water, skuiling, of enige iets anders wat baie mense in die
middel en hoër strata van die moderne samelewing ag as net
nog `n item op die maandelikse begroting nie. Hulle daaglikse
lewens bestaan uit `n worstelstryd om oorlewing. (Tog kan nie
eens hierdie mense die basiese behoefte om te skep ignoreer
nie. Hulle skryf of skets teen mure, of hulle kerf beelde
verteenwoordigend van hulle lewens uit hout, of klip.)
In veral die middel en hoër strata van die moderne
geindustrialiseerde wêreld slaag meeste mense egter redelik
goed daarin om die basiese stryd om oorlewing die hoof te
bied. Hulle woon in huise of woonstelle met lopende water en
elektriese krag, en hulle het stapels kosvoorraad in yskaste en
kombuiskaste (en soms gerieflik na aan die TV). Talle het
toegang tot geld in 'n bankrekening, of het kredietkaarte
waarmee hulle na nabygeleë plekke kan gaan om die kos te
kan koop wat hulle nodig het om aan die lewe te bly. Hulle het
ook toegang tot mense wat spesiaal opgelei is om hulle te
versorg wanneer hulle siek of beseerd is. `n Kru, daaglikse
stryd om fisiese oorlewing is nie meer deel van die moderne
samelewing nie (vir die meeste van die burgers van die
33
moderne samelewing, in elk geval). Om ekonomies aktief te
wees, as beide arbeiders en as verbruikers, het die basiese
stryd vervang wat ons voorouers se lot was in meer primitiewe
tye.
Toe die antieke Grieke en Romeine die betekenis van die
lewe, idees oor Goed en Sleg, en die noodsaaklikheid van
geluk gekontempleer het, het hulle samelewings ook reeds
verby die primitiewe stryd om fisiese oorlewing gevorder.
Hulle kon inderdaad die luuksheid van filosofie bekostig. As
Sokrates of Plato elke dag `n spies moes gryp om ʼn wilde
vark te gaan jag in die bosse, om hulleself en hulle families
aan die lewe te hou, sou hulle nie tyd gehad het om in mooi
geboue rond te sit en die fyner punte van menslike bestaan te
bespreek nie. Dieselfde kan gesê word van Michelangelo of
Leonardo da Vinci, en die tyd en omgewings waarin hulle
geleef en gewerk het. As hulle elke dag moes jag, of voedsel
in die woud moes versamel, of klein lappies grond moes
bewerk sodat hulle en hulle meesters graan kon hê vir brood,
sou hulle definitief nie nog tyd gehad het om katedrale te
beverf, of portrette te skilder van ryk handelaars se vrouens
nie.
Sekerlik kan dit gesê word dat Sokrates & kie nie net
filosofiese vraagstukke gekontempleer het tot diep in die
agtermiddag omdat hulle gehou het van hulle eie stemme nie,
maar omdat hulle nodig gehad het om sekere vrae te vra; dat
die kreatiewe, intelligente proses van antwoorde bedink aan
hulle `n mate van bevrediging besorg het, kan ook nie
betwyfel word nie. Selfde met Da Vinci en sy kollegas in die
wêreld van die skeppende kunste; hulle het heel waarskynlik
nie net geskilder omdat hulle gehou het van verfspatsels op
hulle gesigte, of omdat hulle gereken het kuns is `n orraait
manier om `n paar silwerstukke te verdien nie — hulle
skeppende werk was ook, so glo ek, gedryf deur `n inherente
begeerte om te skep.
`n Denker van Sokrates se kaliber word nie sommer
raakgeloop in enige moderne universiteit of akademiese
34
instelling nie, en min skilders is in die klas van Da Vinci.
Omdat ons almal dieselfde basiese “ontwerp” deel, glo ek
egter dat die behoeftes waaraan antieke filosowe en die
meesters van die Renaissance uitdrukking gegee het in hulle
onderskeie werke, dieselfde behoeftes is wat ook ons in die
21e eeu dryf tot skeppende ondernemings (al ervaar ons
behoeftes op verskillende maniere, en in verskillende grade
van intensiteit).
Ervaar ons dus almal die behoefte om kuns, of musiek, of
filosofiese werke te skep, of te produseer? Nee. Dit is waar dat
baie van ons onsself gelukkig ag om net elke dag werk toe te
kan gaan, by die huis te kom in die aande, aandete te geniet,
en 6f op die hond éf op die TV te gil (afhangende van watter
een ons eerste irriteer). Min van ons is egter tevrede met `n
lewe wat beperk is tot hierdie dinge. Ons rangskik die dekor
van ons woonplekke, plant die tuin vol blomme, koop mooi
goed vir die huis, en maak kinders groot. In baie gevalle is ons
nie eens bewus daarvan dat hierdie dinge fundamenteel
kreatief is nie. Ons sien dit byvoorbeeld as `n natuurlike
resultaat van die huwelik om kinders te verwek, en tog is die
proses van kinders grootmaak een van die mees kreatiewe van
alle skeppende prosesse —- om betrokke te wees in die skepping
van `n nuwe mens.
Dit is reeds genoem dat Stryd om Oorlewing nie dieselfde is
as `n paar eeue of millennia gelede nie. Die gedagte dat stryd,
per se, deel is van die verre verlede, is egter baie ver van die
waarheid af. Hoewel ons nie meer nodig het om leeus of bere
uit hulle grotte te stoei nie, stry ons steeds voort op ander
maniere. En in sommige gevalle is dit nie veel minder
angswekkend as om weg te hardloop van `n gewonde
blouwildebees nie.
Ons stryd vandag, tot `n groot mate, is egter nie meer fisiek
nie. Die interessante ding is dat ons steeds somtyds fisieke
krag meer bewonder as intellektuele krag, en waagmoed in 'n
situasie wat `n fisieke bedreiging is meer as manjifieke talent
op die gebied van kuns. Vele respekteer steeds die vermoëns
35
wat hulle aan die lewe sou gehou het 5000 jaar gelede, ongeag
die gebrek aan geleentheid vir toepassing daarvan op hulle
werklike daaglikse lewens in `n veel meer gesofistikeerde
wêreld.
Ons word gebore met die instink om te veg, en om die
oorhand te kry oor dit wat ons bestaan bedreig. Maar wat
gebeur met hierdie instinkte wanneer ons wêreld veilig
genoeg raak, en ons nie meer ons vermoëns om fisiek te veg
kan slyp op die reuse tande van `n mammoetbul nie?
Die lewensenergie en die instinkte waarmee ons gebore
word, is dieselfde as die lewensenergie en instinkte waarmee
ons oervoorouers gebore was. Laasgenoemde het geleef in
baie primitiewer, en baie gevaarliker omgewings. Vandag stry
en baklei ons onder mekaar, en net soms is hierdie argumente
dit werd om onthou te word. Ons kla, en ons kerm, en ons
kritiseer elke persoon en elke ding wat ons sensitiewe karakter
net effens irriteer ...
[En dis so ver as wat ek gekom het met hierdie ambisieuse
stuk.
My vraag aan die einde was dit: Wat maak ons met ons
vegtersinstink in `n wêreld wat op soveel wyses verskil van
die primitiewer wêreld van ons voorouers? Sommige mense
soek — bewustelik en berekend, of sonder om daaraan te dink
— na geleenthede om steeds hierdie instink te benut.
Voorbeelde wissel van professionele atlete (boksers sou die
beste voorbeeld wees), tot soldate, jong gangsters wat tyd
Spandeer in omgewings waar hulle weet konflik `n belowende
moontlikheid is, tot mense wat alewig rede soek vir `n
argument.
Is daar 'n alternatief? Die idee wat ek met groot
entoesiasme aan die einde wou voorstel (voor my aandag
afgetrek was), is dat ons die vegtersinstink waarmee ons
gebore word, moet gebruik as kreatiewe energie as ons dit nie
meer hoef te gebruik, op `n daaglikse basis, vir fisieke stryd
36
ter wille van basiese oorlewing nie; anders mors ons dit op
simpel argumente, nuttelose gekerm, en allerhande up-to-no-
good ondernemings. Sekerlik is daar ook steeds areas waar
hierdie instink in sy meer primêre vorm aangewend kan word
tot `n goeie doel — voorbeelde sluit in brandweer-, noodhulp-,
en polisiedienste.
Het ek die oorspronklike vraag na die doel van my lewe
opgelos? Nog nie. Het ek meer duidelikheid gekry oor wat ek
wil doen met my lewe, of wat betekenis aan my bestaan sal
gee? Het ek uitgewerk wat die rede is vir my bestaan? Het ek
geslaag daarin om te verklaar wat `n mens gelukkig maak?
Wel, 'n paar vrae is geformuleer, en `n paar moontlike
antwoorde getoets. Die proses gaan voort. ]
37
de de dk RR RR AA HE dd RE
“Work, marriage? Hmm... one needs money, true. One needs
companionship, and children sometimes compensate people
for not having anything else to give meaning to their lives. All
these things have been time-tested, and seem to be universal
truths.
Nevertheless, there is more than one way to satisfy the
need for money other than a life-sucking job; more than one
way to satisfy the need for companionship other than
marriage; and more than one way to satisfy the need to
experience meaning in your life other than having children.
Take me for example, Im trying to make it as a Sermoner,
and although it doesmt pay the rent, | do get a kick out of
preaching to other people. As for companionship and children,
well ... 1t's not a perfect world. McDonald's sell a decent
breakfast, though. Have you tried that?”
— Uit `n e-pos aan ʼn vriendin (9 Maart 2001)
de de dk RR RR AR Hd RR ER
38
Net nog `n stuk
[Donderdag tot Sondag, einde November 2003]
Hierdie jaar het `n paar goeie dinge opgelewer. Ek het onder
andere besef nie een van my planne gaan ooit uitwerk nie en
dat ek heel waarskynlik vasgevang gaan wees in `n
“Ballingskap”-essay vir die res van my lewe. Ek het ook baie
dinge wys geraak oor die lewe, en baie stukke geskryf
daaroor. Die verwikkeling wat egter aanleiding gegee het tot
hierdie spesifieke skrywe, is dat ek weer tennis begin speel
het. Hierdie heerlike gryp terug na die dae van my jeug was te
danke aan my vriend O. — altyd opsoek na iemand om saam
met hom een of ander sportiewe aksie te onderneem.
So gebeur dit toe dat ek en my aktiewe vriend
Donderdagmiddag ou tennisballe rondjaag. Ek neem toe so in
die middel van `n dubbelfout notisie van die spelers op die
baan oorkant ons. Enige iemand wat al ooit tennis gespeel het
enige plek in die wêreld sou die skouspel herken het — `n
afrigter, en `n tienerseun wat die een perfekte voorarm na die
ander oor die net stuur.
Die voorarm-aksie was egter nie wat my die meeste
beindruk het nie. Die jong speler was geklee in die mees
perfekte oefendrag wat mens uit enige tennistydskrif kon
begeer. Duur tennisskoene. Duur, behoorlike tennissokkies. `n
Broek wat hom pas, en `n duur, hoë kwaliteit T-hemp met een
of ander logo op. Die jong tennisspeler het goed gelyk. Hy sou
enige tienermeisie in die omgewing se aandag kon trek soveel
vir sy indrukwekkende voorarm-aksie as vir die feit dat hy `n
toonbeeld was van sukses: aantreklike bou, atletiese
vermoëns, en natuurlik finansieel suksesvolle ouers — Wie
anders kan so `n perfekte tennis uitrusting en ander toebehore
bekostig?
Hierdie jong man het gelyk soos wat ek wou verskyn aan
die wêreld, 10, 15 jaar gelede op die bane van tennisklubs in
Stellenbosch en in voorstedelike Pretoria. Toe het dit saak
39
gemaak, want mens vergelyk jouself tog graag op so `n jong
ouderdom met ander in die omgewing wat meeding vir
dieselfde plekke in die son. En as mens jouself opgeweeg
en ʼn bietjie lig in die broek bevind het, het jy gewoonlik jou
vrot tennisballe in jou plastieksak geneuk, jou raket se snare
reguit gedruk, en gemaak dat jy by die huis kom.
Daar staan ek egter toe, tien jaar later, op baan nommer vier
van die Yang Ming Tennisklub in Kaohsiung. Ek het `n broek
aan wat twee nommers te groot is vir my, `n wit T-hemp
met `n draakmotief in swart, en aan my voete `n paar ou
skoolsokkies en `n paar draftekkies met deurgetrapte sole.
Soos ek toe nog `n bal in die net moker, dink ek hoe lekker dit
is dat dit nie meer saak maak dat ek lyk soos ek lyk nie, terwyl
die ou op die ander baan lyk soos `n jong Pete Sampras.
Hoekom maak dit nie meer saak nie? Omdat ek nou iets
het wat ek destyds gedink het die beste tennis uitrusting vir
my sou gee: Ek voel goed oor myself. Hoekom? Omdat ek
gevind het wat ek graag wil doen; iets waarin ek reken ek ten
minste nie vrotter is as met tennis nie. Ek is `n skrywer, wat
so een keer per week saam met `n vriend tennisballe rondjaag.
Ek is nie `n tennisspeler wat op dertig wens ek het eerder
weggegaan na `n vreemde land toe om opstelle te skryf oor
die betekenis van die lewe nie. Ek voel goed oor myself, en
ek het nie meer duur tennisskoene en `n professionele afrigter
nodig om my dit te gee nie.
En dis waar hierdie stuk sou geëindig het as ek my sin kon
kry. Maar net toe ek die bal met `n pragtige rughand
uiteindelik langs die regte lyn afstuur, kom die interne
argument:
“So jy voel goed oor jouself omdat jy kastig `n skrywer is?”
“Wel, ja. Ek skryf, en ek weet ek skryf nie kortverhale of
goed vir De Kat of die Sarie nie, maar ek skryf.”
“Ts dit belangrik dat jy actually gééd moet kan skryf om
goed te kan voel oor jouself?”
40
“Ek neem aan vir die formule om te werk moet `n mens
seker nie te sleg wees nie. Jy moet eerlik wees. En jou
identiteit moet gewortel wees in geloofwaardige eksterne
realiteit. So... ja. Ek dink as jy jouself `n skrywer noem, moet
jou materiaal seker orraait wees.”
“En jou materiaal is orraait?”
“Ek is nie die beste skrywer van my geslag nie. Ek is nie
eens regtig oorspronklik nie. Ek sê nie noodwendig wat ander
nie sê nie. Maar ek sê wat ék wil sê, op die manier wat ek dit
wil sê. En as ek my gat moet sien as `n skrywer ... wel, dan
moet dit nog gebeur.”
“So jy sou saamstem dat die feit dat jy nou se dae goed
voel oor jouself moontlik gebaseer is op jou eie wanopvattings
en illusies?”
“Dis moontlik. Maar die lewe is `n stryd, en ek staan nog.
So ek kan nie té sleg doen nie.”
Ek en my vriend O. het klaargemaak met ons twee stelle
tennis. Ons het die paar korrels sout van ons voorkoppe
afgevee, ons koeldrank gedrink, en weggestap. Op pad na ons
vervoermiddels deel ek met hom my gedagte van hoe `n
sekere klas tennisspeler altyd dieselfde lyk, ongeag of jy nou
in Taiwan of in Suid-Afrika is.
Ons lag toe lekker oor rykmanskinders, solo tennis met
houtspane en haarlose tennisballe, en hoe `n mens die
gevoelens van onvergenoegdheid oor jouself afskud na jare se
marteling van om jouself te vergelyk met mense wat soveel
beter in die son lyk as jy.
Ek sê toe dat dit soms wil voorkom asof `n mens jare
Spandeer om jou eie wêreld so te konstrueer dat jy aan die
einde goed kan voel oor jouself, om nie meer sleg te voel oor
die dinge wat jy nie in jou jeug beter kon gehad het nie. En,
soos O. toe byvoeg, om te kan lag oor die dinge wat ons so in
verleentheid gelaat het.
Maar ek is nooit tevrede met `n onafgehandelde argument nie,
en ek weet die standaard vir `n “goeie punt” is hoog. Ek kan
dl
immers nog wegkom met `n debatteerbare punt as my
opponent van vlees en bloed is, maar my woordewisselings
deesdae is hoofsaaklik met die Interne Man van Staal. Hy duld
nie half geweefde argumente nie, en hy rus nie voor `n punt
opgelos is nie.
“Wat beteken dit om goed te voel oor jouself?” maak die Man
weer sy verskyning soos ek wegry huis toe. (“Ag tog!” wou
ek oombliklik uitskree.)
“Dit kom onder andere daarop neer dat jy deur `n proses
gaan waardeur jy uitsorteer wat nie vir jou belangrik is nie,”
beantwoord ek toe my eie vraag. “Of jy gaan deur `n proses
waardeur jy tot die insig kom dat sommige dinge nie so
belangrik is as wat jy op `n stadium van jou lewe gedink het
dit is nie. Jy distansieer jouself uiteindelik van dinge wat nie
meer soveel saak maak nie, en die eindresultaat is dat jy beter
voel oor jouself.”
“Jy bedoel dinge soos duur tennisskoene en foutlose
voorarmhoue na jou professionele afrigter toe?”
“Ja, om een voorbeeld te noem. Die proses behels verder
dat jy die dinge identifiseer waarin jy werklik belangstel, wat
werklik vir jou belangrik is ... jou talente, jou sterk punte;
dinge wat jy kan gebruik om `n sukses van jouself te maak.
Die idee is, jy gaan deur hierdie proses, en jy kom aan die
ander kant uit met `n beter idee van wie jy is, en wat jy moet
doen om gelukkig te wees. Om dan ...”
““... goed te voel oor jouself.”
“Ja.”
“Maar wat maak dit saak as jy goed voel oor jouself?”
Geagte leser, jy mag dalk dink hierdie materiaal is vervelig.
Jy mag dalk dink ek hamer voortdurend voort op dieselfde
punte. Jy mag dalk dink ek hou hierdie projek kunsmatig aan
die gang omdat ek te lafhartig is om `n meer genadelose
wêreld te konfronteer in my eie land. Jy mag selfs lus voel om
hierdie leesstof neer te sit en eerder TV te kyk, of dalk self `n
bal haarloos te gaan slaan teen `n baksteenmuur.
d2
Ek vra egter beleefd een guns voor jy dit doen: Stel jouself
voor hoe dit moet voel om ek te wees.
Ek kan niks net as vanselfsprekend aanvaar nie. Ek moet
alles bevraagteken, en ten minste probeer om alles te verstaan.
En nie eens net om by die huis agter my rekenaar te kan
inskuif en `n opstel te skryf daaroor nie. Ek moet verstaan
sodat ek kan funksioneer — in hierdie wêreld, in hierdie
spesifieke periode van die mens se bestaansgeskiedenis, op
hierdie planeet!
Teen hierdie tyd het ek inderdaad voldoende begrip
ontwikkel van die tyd en wêreld waarin ek leef. (Hoe anders?
Ons almal weet wat gebeur met mense wat nie behoorlik kan
funksioneer in `n Beleefde Beskawing nie.) Ek sal selfs so
verwaand wees deesdae om oor `n koppie tee te vertel dat ek
weet wat die “betekenis van die lewe” is, selfs dat ek verdien
om te weet, of teen hierdie tyd al genoeg jare gespandeer op
die vraag om ten minste `n goeie idee te hê. Ander mense van
my ouderdom het al huise en karre en kredietkaarte en kinders.
Ek moet immers iets hê om by `n sosiale geleentheid te kan
sê! (“Hallo, ek is Brand. Ek't nie `n huis, `n kar, `n
kredietkaart of `n kind nie, maar ek weet wat die “betekenis
van die lewe” is ...”)
Dis natuurlik altyd moontlik dat almal weet wat die
“betekenis van die lewe” is, dat ek net ver agter die tyd is, soos
om laat by `n partytjie aan te kom en die verkeer te blameer.
En eers as vriende en familie vir mekaar kyk dan weet ek
almal moes deur dieselfde verkeer kom om betyds te wees.
Dit was net ék wat by elke hoek eers wou uitklim om `n smoke
break te vat, om eers `n bietjie rond te kyk en “alles in te
neem”. En net miskien was die sogenaamde betekenis van die
lewe nooit so `n groot geheim van die begin af nie.
Nietemin, hoekom op aarde vra ek hierdie vrae? En ek
weet ek is nie die enigste een nie! Dit voel soms asof ek alleen
is op hierdie soektog as ek nag na nag by die kombuisvenster
uitstaar, maar ek weet almal wonder maar oor hierdie dinge —
of dalk hoop ek net so.
43
Het mense nog altyd hierdie vrae gevra? En ek praat nie
nou van Griekse leermeesters en Romeinse skrywers en
Confucius en die Boeddha nie. Ek praat van die kleinboere en
herbergiers en markvroue en diensmeisies en matrose en
soldate van `n paar eeue gelede. Het hulle die antwoorde
geken op belangrike lewensvrae? Het hulle daaroor
gewonder? Wat van mynwerkers vandag, en moeders met
krullers in hulle hare en `n baba op die heup, en straatveërs,
onderwyseresse, ambagsmanne, advokate en ingenieurs, en
professionele tennisspelers en hul afrigters.
Wanneer ernstige vrae ons uitdaag, hoeveel van ons is
gereed om `n antwoord te resiteer waarin ons werklik glo?
44
[DIE GROOT ONGETITELDI]
Dinsdag 24 Februarie 2004
16:50
Ons almal word gebore in `n bepaalde era, in `n samelewing
wat volgens bepaalde reëls regeer word, in `n kultuur met
bepaalde waardes, konvensies, en idees van wat `n goeie lewe
is. Dit is altyd `n ope vraag hoe elke individu gaan reageer op
die wêreld waarin hy of sy gebore is en grootgeword het. Gaan
hy die reëls aanvaar en meeste van die tyd daarvolgens speel?
Gaan sy sommige reëls aanvaar en ander verwerp? Gaan hy
soveel van die reëls verwerp dat hy in sy kort, ellendige
bestaan konstant in konflik gaan wees met alles en almal om
hom? Gaan hy of sy oorgelewerde waardes en konvensies, en
idees oor wat `n goeie lewe is, grootliks aanvaar en n eie lewe
daarvolgens bou? Indien nie, wat is die alternatiewe?
Ekself hang tussen die boom en die gras. Ek wil nie 'n
“goeie job” — `n vaste betrekking — hê nie. Ek weet ek moet
geld maak, maar ek glo daar is talle maniere om dit te doen.
Ek heg ook waarde aan die edel ambisie van `n lewe toegewy
aan studie, liefdadigheid en kreatiewe werke. Aan die ander
kant hoop ek dat ek kan opeindig in `n drie slaapkamer huis
in `n rustige voorstad of `n groterige dorp, met `n kleinerige
tuin, `n kar, en miskien `n hond of twee. Ek hoop ook dat ek 'n
vrou sal vind wat my sal bemin en my sal aanvaar soos ek is,
vir wie ék kan lief wees, en saam met wie ek miskien twee of
drie kinders kan produseer en grootmaak.
Soms dink ek my weergawe van `n goeie lewe is te
idealisties. Dit is nie.
Soms reken ek ook dat veral die “middelklas” deel van die
storie moontlik nie vir my beskore is nie. Maar dalk is so `n
gedagtetrant net die gevolg van `n paar persoonlike ervarings,
en `n vermoede dat ook dit my nie gelukkig sal maak nie.
Wat is die alternatief vir my weergawe van `n goeie lewe?
45
Die alternatief is `n mik-en-druk, `n notaboek, `n paar
penne, en 'n liniaal (iets moet netjies gedoen word); geen
besittings nie, geen huis nie, en geen intieme verhoudings nie.
Ek sal reis van plek tot plek — in my eie land, want om oorsee
te gaan kos geld, en jy't `n paspoort en visums nodig. Ek sal
hier tyd spandeer, daar oornag, en uiteindelik my veertigste
verjaarsdag vier op `n bus of `n trein @rens heen.
Geen plek nie, toegewyd aan niks en niemand behalwe `n
swerwersbestaan.
17:32
Sal `n swerwersbestaan my gelukkig maak?
Nie volgens my eie oortuigings nie.
Ek streef nou al vir jare na die mees volmaakte lewe wat
ek kan vind ten einde myself daaraan te kan toewy. ('n
“Ronin”, terloops, is 'n “masterless samurai, one who's
master had died”. Was ek die afgelope meer as tien jaar `n
swerwende ronin, opsoek na `n nuwe meester om te dien?)
Hoe sou `n volmaakte lewe lyk? Ek het al `n bietjie tyd
afgeknyp in die gejaag na daaglikse oorlewing om hierdie
aangeleentheid te bepeins, en sover het ek vorendag gekom
met drie moontlikhede (reeds genoem): toewyding aan ander
— familie, liefdadigheid; die vryheid om vrye kreatiewe
uitdrukking na te jaag; en die tyd, geleentheid en hulpbronne
om jouself te kan toewy aan `n lewe van studie.
Gedurende die afgelope vyftien jaar het ek myself tot `n
groot mate toegewy aan laasgenoemde twee. My familie was
nog altyd belangrik vir my, maar liefdadigheid is `n saak wat
ek tot dusver sover as moontlik ontwyk het. Hoekom? Ek weet
nie. Maar ek glo wel dat `n lewe van vrywillige, onbaatsugtige
diens aan ander een van die edelste maniere is om jou bestaan
te spandeer, en dat om jou eie lewe te verloor ter wille daarvan
dat ander kan leef, die hoogste uitdrukking van hierdie
toewyding is.
Dit laat my met `n vraag: Die lewe wat ek nou al vir jare
probeer vermy, naamlik dié van die “gewone ou” wat trou,
46
kinders kry en elke dag werk toe gaan, is dit nie aan die
einde `n pragtige manifestasie van toewyding aan ander nie?
Miskien geniet die man (of vrou) die werk wat hy (of sy)
doen, miskien nie. Maar hulle weet plesier in die werksplek is
nie wat werklik saak maak nie; vir die werkende, getroude
man of vrou is dit aan die einde van die dag hulle huwelik en
kinders. Hulle is dus bereid om soms groter ambisies op te
offer ter wille van toewyding aan dit wat “werklik” saak maak
— naamlik hulle verhoudings met mekaar, en met hulle
kinders.
Hierdie is natuurlik `n oorvereenvoudigde prentjie. In
werklikheid is daar ambisie wat getroude mans en vrouens
verhoed om tyd saam met hulle gesinne te spandeer; daar's
buite-egtelike verhoudings en egskeidings; mans en vrouens
wat `n konvensionele gesinslewe agterlaat na `n paar jare om
ander dinge na te jaag — of dieselfde dinge, maar saam met
iemand anders.
Kom ons keer vir die oomblik terug na `n meer
ongekompliseerde beeld van toewyding aan huweliksmaat-
en-kinders, en inkomste-genererende aktiwiteite wat ten
minste tot `n mate geniet word. In beginsel blyk dit goed te
wees, reg? Die beginsel is dan dat die volwasse man of vrou
se lewe aan die einde van die dag toegewy word aan die
volgende geslag — hulle seuns en/of dogters.
Moet dit so aanvaar en die saak hier gelaat word?
Dalk moet `n addisionele vraag gevra word: Watse tipe
lewe word moontlik gemaak deur toewyding aan die volgende
geslag?
Ek wil dit waag om te sê meeste volwasse mans en
vrouens knyp nie genoeg tyd af in hulle daaglikse lewens om
hierdie aangeleentheid te bepeins nie. En selfs as hulle dit
doen, met watse antwoorde kom hulle vorendag? Word die
een geslag se lewens na die ander opgeoffer vir `n lewe wat
almal uitstel vir `n volgende geslag om te definieer? Hou te
veel mense verbete vas aan die ou leuses, “Ons doen maar net
die beste wat ons kan” en “Alles sal uitwerk soos dit moet”?
47
22:47
Of weet niemand van beter nie, so almal kyk maar om hulle
rond en doen soos meeste ander van hulle tyd en kultuur? Is
dit goed genoeg om te sê, “Ek het nie tyd om te dink aan sulke
dinge nie, want ek is te besig by die werk (of by die huis) om
alles aan die gang en kop bo water te hou”?
Meeste volwasse mans en vrouens wat trou en kinders kry
wy hulle lewens daaraan toe sodat hulle seuns en dogters `n
vae “beter” lewe kan lei; of indien dan nie beter nie, sodat
hulle ten minste self as volwassenes kop bo water kan hou, en
miskien van tyd tot tyd gelukkig kan wees.
Is dit voldoende? Vir baie mense van my tyd en kultuur is
dit.
Kan dit genoeg wees vir my?
Ek het nog nooit in my murg ervaar hoe dit voel om
toegewyd te wees aan ʼn volgende geslag van my eie bloed
nie. Kan ek derhalwe regtig die vraag beantwoord? Watse
waarde sal my antwoord in elk geval hê? Na vyf jaar van so `n
lewe vra ek myself dalk een Saterdagoggend of dit alles “die
moeite werd” is? Moontlik gee ek `n positiewe antwoord. As
dinge so eenvoudig kan wees, sal dit die saak beslis vir die
oomblik. Vra ek myself tien, of twintig jaar later weer die
vraag, en ek antwoord weer dieselfde, wel ... dan moét dit
seker die “moeite” werd wees. Gestel ek gee dié keer `n
negatiewe antwoord, hoeveel gewig sal hierdie antwoord dra?
Moontlik kon iets gebeur het wat my geloof `n knou toegedien
het, en my bitter gemaak het teenoor my vroeër oortuiging.
Selfs in hierdie geval sal die antwoord slegs vir myself geldig
wees.
Ek gooi `n klomp bestanddele in die pot, maar iets smaak nog
steeds nie reg nie. Die pruttende dis is eetbaar, maar `n
essensiële bestanddeel is nog afwesig. Ék skryf hierdie
woorde. Ék dink hierdie gedagtes. Ék vra hierdie vrae. Ek, nie
die muskiet wat my `n minuut gelede gebyt het nie, nie die
hond wat `n uur gelede my fiets se agterwiel wou verskeur nie.
48
Hoekom dink ék oor hierdie dinge, en skryf ék hierdie
woorde neer? Omdat daar iets is wat nie in plek is nie; omdat
daar `n antwoord is wat my bly ontwyk.
* N
Sê die man op die fiets op pad terug van die Carrefour
(Woensdag 25 Februarie, middag): “Write up what you can,
and leave. To think that you too could lead a normal, happy
life is ridiculous. Serve your purpose, and leave the show with
your dignity in tact. To try and gain more out of life, is to lose
your life.”
Hoekom voel dit so reg?
Slim gespreksgenote sou dalk vra: “Hoe kan jy so seker
wees wat jou doel is? Miskien word dit eers oor tien jaar aan
jou geopenbaar! En wat bedoel jy met “leave the show” ?”
Ek dink soms aan opgee. Ek reken ek sal die stof byt binne `n
jaar, en siende dat dit so sal gebeur, kan dit net sowel in my
eie land wees. Beskikbare fondse, en liefdadigheid van familie
en vriende (voor hulle geduld opraak) sal my aan die gang hou
vir `n paar maande. Daarna sal dit parke en strate wees tot die
einde toe. Notaboeke en uitgedrukte materiaal sal gelaat word
by `n betroubare vriend.
Dit tref my altyd tussen die ribbes as ek dink daaraan. Dit
is my voorland as ek ophou probeer. Die feit dat ek nie
gisteraand op `n leë maag in 'n park aan die slaap geraak het
nie, is te danke daaraan dat ek nie, sê nege maande gelede,
opgehou het om te probeer nie.
Nietemin, hoe doen mens dit, in praktiese terme? Hoe gee
mens op?
Jy hou op was. Jy hou op skeer. Jy hou op werk. Jy strek
jou fondse uit tot op die laaste sent, en dan gaan staan jy
bakhand voor vriende en familie tot ook hille die deur beleefd
in jou vuil, bebaarde gesig toedruk. Daarna is jy oorgelaat aan
die elemente, kriminele karakters, siektes, en `n vinnig
verslegtende fisieke toestand. Jy behoort die vertoning te kan
49
verlaat binne moontlik nie veel meer as twaalf tot agtien
maande nie — tensy jy natuurlik moed verloor met die opgee-
storie, of weer moed kry vir die lewe.
(Nuwe notaboek)
Ons staan elke oggend op, gaan deur die gewone roetine, en
as ons gelukkig is maak ons dit terug by die huis aan die einde
van die dag. Slaap tot slaap. Meeste van ons weet nie werklik
hoekom nie. Ons klou vas aan vae idees oor `n “goeie lewe”,
“gelukkig wees” en “vertrou en glo”.
Ek doen dit ook: Staan elke oggend op, sit water op die
gasstofie, spoel my twee asbakkies uit, gooi `n teelepel
kitskoffie in my geel beker, meng my vier ontbytpappe ... en
die volgende oggend doen ek presies dieselfde.
Miskien is dit nie so maklik om op te gee nie. Miskien
verhoed die waardestelsel waarmee ons grootgeword het ons
om daadwerklik stappe te doen om op te gee. Daar's dalk
geluide uit ons onderbewussyn wat ons ontmoedig; of dalk
aanmoedig om voort te gaan met ons bestaan. Daar is wel
selfmoord ... maar dit is onmiddellik, met geen kans op
rehabilitasie nie — soos in die geval van iemand wat op `n tyd
opgegee het, en na maande (of jare) weer `n aktiewe poging
aanwend om te bly lewe.
Die Duitse filosoof Arthur Schopenhauer het gesê, “Death
is the true result and to that extent the purpose of life.” George
Orwell het gesê, “Keep the aspidistra flying.”
Ek glo albei is reg. Tussen hierdie twee stellings lê die
menslike bestaan opgesluit. Die waarheid is dat ieder en elk
van ons se lewens sal eindig in fisiese dood, en dit kan enige
dag gebeur. Tot dan moet jy elke dag opstaan, jou gesig was,
miskien skeer, water kook, ontbyt maak, en hoop op `n goeie
nagrus aan die einde van nog `n lang dag. As jy slim is, tref jy
dalk maatreëls soos om `ʼn huis te koop en geld te spaar en jy
kry dalk `n vaste betrekking om te verseker dat hierdie proses
kan voortgaan vir so lank as moontlik. As jy minder gelukkig
50
is, hoop jy net om elke dag te oorleef. Die alternatief is om op
te gee, langpad of kortpad.
Donderdag 26 Februarie 2004
12:06
Ek ken die waarheid, maar my daaglikse lewe bestaan daaruit
om maatreëls te volg om dit te vermy. Ek het nie geloof nie.
Ironies genoeg word gebrek aan geloof gewoonlik verstaan in
die konteks van geloof in God, maar dit is nie noodwendig die
geval met my nie. My probleem is dat ek nie geloof het in die
wêreld nie. Ek kan nog glo dat God my liefhet. Die wêreld,
aan die ander kant, gee nie veel om of ek leef of sterf nie. En
ek het begrip hiervoor, in dieselfde asem as wat ek dit
kritiseer. Ek is deel van die wêreld wat nie veel omgee nie. Ek
is beide `n pleger van hierdie misdaad, en tot `n mate `n
slagoffer daarvan.
Ek het geen geloof in die mensdom nie. Volgens my is `n
groot persentasie van die mense op hierdie planeet niks meer
as diere in klere nie. Nou, ek het niks teen diere nie, dis net
dat ek glo die mens is — in beginsel, indien dan nie altyd in die
praktyk nie — meer ontwikkeld as ander spesies. Maar wat
beteken dit? Wat maak my meer as `n stegiekat, of die rot wat
wegskarrel van eersgenoemde? Onder andere my
intelligensie, my vermoë om die omgewing te kan manipuleer
(veel meer as enige dier), en vrye wil om 6f te skep 6f te
vernietig (hoewel ook “vrye wil” aangehits en soms
geinhibeer word deur instinkte en vrese).
Nietemin, ek bejeën die wêreld met agterdog, en het min
vertroue in my medemens.
*
Ek kontempleer deesdae alternatiewe. Een is om my hare te
skeer, 'n oranje rok te koop en by verkeersligte te gaan staan
51
met my ontbytbakkie in die hand. As dit nie uitwerk nie, kan
ek aansluit by `n Boeddhistiese sekte.
Benewens bogenoemde opsies is daar twee ander wat
hulleself sporadies by my opdring as van die min
moontlikhede wat werklik werd is om te oorweeg: 1) om `n
bebaarde, alleen reisende voltydse skrywer te wees; en 2) om
genoeg geld te maak om `n vrou te kan oortuig om as my
metgesel haar dae in gemak te slyt.
12:46
As onverfynde wysheid en pittigheid geruil kon word vir geld,
was ek dalk `n ryk man. As `n sekere moegheid vir die wêreld
gemaak het dat vrouens vleiende skinderstories oor `n man
versprei, en dat ander mans hulle koppe respekvol vir hom
knik in die straat, sou ek heel moontlik meer rede gehad het
om te glimlag. Maar nou sit ek met `n sterk vermoede dat ek
6f die res van my dae in toenemende armoede en eensaamheid
gaan deurbring, 6f dat ek myself gaan “regruk”, een plus een
bymekaar gaan tel, en hoop twee is goed genoeg vir `n paar
jare se geluk.
Ek dink te veel, en doen te min. Ek vermoed te veel, en glo te
min. Oorlog is een ding, vrede is `n ander saak. O ja, en ek
is `n lafaard wat nie genoeg maatreëls tref om my lewe te
verskans vir so lank as moontlik nie, maar wat die dood net-
net meer vrees as middelklas geluk.
16:32
Jy weet, as jy `n hond gehad het vir, sê twee of drie jaar, en jy
ken die hond, jy weet wat hom kwaad maak, waar sy irritasie
drumpel lê. Dan eendag sê jy iets vir die hond, of jy doen iets,
en skielik grom hy vir jou. Miskien voel jy effens seergemaak,
moontlik verontwaardig. “Ek het gedink ek ken die hond,” sal
jy sê.
52
Mense wat nie opgee nie, het iets om voor te leef. Wat het ék
om voor te leef? Finansiële stabiliteit met `n vrou en kinders?
En dis as ek my dobbelstene reg gooi en ek het geluk aan my
kant! Alternatiewe vir hierdie toekoms-scenario bestaan ... as
kompensasies en as maatreëls om eksistensiële angs onder
beheer te hou.
“Jy verwerp dinge nog voor jy weet hoe gelukkig dit jou
sal maak,” sou iemand dalk sê.
“Jy's reg,” sal ek antwoord. “Maar wat sê jy? Finansiële
stabiliteit plus huwelik plus kinders is gelyk aan geluk? Dan
fs die lewe mos wiskunde en wetenskap! Dan is my huidige
toestand bloot die resultaat van vermiste mense en gebroke
kontantvloei.”
“Jy laat toe dat huidige omstandighede jou geloof en hoop
ondermyn,” sal die persoon terugkap. Dan sal hy die sigaret
teen die rand van die asbakkie tik.
“Huidige omstandighede werp lig op sekere
aangeleenthede,” sal ek reageer, en trek aan die sigaret.
Dan sal ek `n eenvoudige versoek maak. “Dis Donderdag
26 Februarie om 4:49 in die namiddag. $ê my nou, op hierdie
oomblik, wat die waarheid is.”
“Ek weet nie,” sal my gespreksgenoot antwoord. “Of
miskien weet ek, maar ek kan nie onthou nie. Of miskien kan
ek onthou, maar ek is nie lus om te sê nie.”
En die sigaret word doodgedruk.
Vrydag 27 Februarie 2004, twaalf minute na middernag.
Ek ken die waarheid al vir meer as vier en `n halwe ure lank.
Dit was aan my geopenbaar terwyl ek op die mat van `n
vertrek in `n naskoolsentrum gesit het, besig om `n sesjarige
Taiwannese tweeling `n paar Engelse sinne te leer. Die klein
gesiggies, die onskuld, die woeligheid, die warmte van
handjies wat jou vinger vasgryp as jy na `n flitskaart wys ...
het my amper hardop laat uitroep: “Dit, om jou eie kinders
53
groot te maak, om hulle te sien grootword elke dag, om hulle
onvoorwaardelike liefde te ervaar, en onvoorwaardelik vir
hulle lief te wees, dit moet tog alles die moeite werd maak!”
En toe tref dit my: Dis Al waarna ons soek, moontlik die
beste waarvoor ons ooit kan hoop! Liefde, kuns, vermaak,
seks, geld, vakansies, kreatiewe vryheid, studie, samesyn —
alles dinge wat ons najaag om die lewe die moeite werd te
maak!
Ons almal weet hoe weerloos ons is, hoe die dood soos `n
duisend peste in `n duisend verskillende manifestasies orals
rondkruip. En selfs al vermy ons dit sover vir twintig of dertig
of tagtig jaar, kry sal dit ons kry!
Maar as dit net die dood was wat ons gevrees het, was dit
nog een ding. Tussen geboorte en dood wag daar pyn,
hartseer, honger, siekte, armoede, leed, onvervulde begeertes,
verlange, vernedering, skete, en ouderdom wat hare laat
uitval, vingers laat kromtrek, oë laat verdof, ore doof maak en
harte laat oppak.
As dit moontlik kon wees om tyd te vries vir `n oomblik
en al die data van elke mens wat op daai oomblik leef op te
vang, om al die pyn, lyding, honger, verlange, vernedering, en
alle ander emosionele en fisieke ongerief te kon vat, en dan
ook al die blydskap, geluk, liefde, al die mooi en wonderlike
dinge van die lewe, as jy aan alles `n spesifieke gewig kon
gee, sou die gevolgtrekking gewees het dat die gemiddelde
menslike lewe op die planeet Aarde gevul is met meer pyn as
liefde, met meer ellende en verlange en honger as geluk en
tevredenheid.
Enige mens kan moontlik die geldigheid van hierdie punt
protesteer, of verklaar dat hulle reken die mooiheid en geluk
is die pyn en ellende werd wat `n mens soms ervaar, al ervaar
jy die mooiheid en geluk vir net `n oomblik of net `n dag.
Miskien sal ek saamstem, miskien nie. Maar selfs hierdie
mense sal vind dat ook hulle die Waarheid bevestig — dat die
mooi en goeie dinge die pyn en ellende (soms) die moeite
werd maak (en as hierdie mense verder wil gaan kan hulle
selfs byvoeg, “vir sommige” — want vele ander gaan
sd
lewenslank gebuk onder diepe oortuiging van die
teenoorgestelde).
Alles wat ons doen is `n bewustelike of onbewustelike
poging om die “beste te maak” van ons lewens — asof ons
weet, diep binne ons, dat die storie meestal nie goed eindig
nie.
Diere —- sommige troeteldiere uitgesluit — leef gewoonlik `n
bestaan gevul met gevaar, voedsel, plesier, en dood weens
siekte, ongeluk, ouderdom, of aan die kaak van `n ander,
sterker dier.
Mense, aan die ander kant, word gebore, leer hoe om te
oorleef in die omgewings waaruit hulle bestaan gespruit het,
en begin van kleins af aksies te neem en maatreëls te tref om
soveel as moontlik geluk uit die lewe te kry.
Meeste volwassenes bereik `n punt waar hulle besef
mense gaan soms makliker dood as vlieë, en dat mens soms
jare se tyd en energie spandeer om iets op te bou wat jy in `n
oogwink kan verloor. Meeste weet, en erken, die uiteinde van
(fisiese) lewe is dood.
Dié onder ons met `n goeie waarnemingsvermoë besef
ook dat om so lank as moontlik uit te hou op hierdie planeet
eindig, as ons gelukkig is, in `n ouetehuis of `n gastekamer by
familie, of -— in minder gelukkige gevalle — in 'n
hospitaalkamer, met buisies in jou neus, jou vel ineengekrimp,
en jou sig en gehoor net `n fraksie van wat dit voorheen was.
Soms etiketteer ons dié wat ons herinner aan hierdie
waarhede as pessimiste, smartvrate en ellendelinge. Maar
ongeag of jy dink daaraan of nie, die kans is skraal dat jy kan
sê jy's nie net ietwat onrustig oor die moontlikheid dat jy oor
drie dae dood kan wees nie. En wie kan sê hulle kan nie wag
om sestig, of sewentig of tagtig te slaan nie? Kan enige
iemand uiteindelik die waarde ontken wat geluk inhou vir die
meerderheid inwoners van hierdie planeet as troos vir die
onaangename waarhede van die lewe?
55
Waar pas God in hierdie waarheid in? Ek weet nie, maar ek
weet wel dat ateiste, panteiste, monoteiste, (Christene,
agnostici, Hindoes, Moslems en Boeddhiste almal siek raak,
pyn ervaar en dood gaan. Die Waarheid geld vir almal. Dis
universeel.
Vyfhonderd jaar gelede het almal behalwe 'n paar
eksentriekes geglo die aarde is plat. Die feit dat mense heftig
geprotesteer het teen die idee dat die aarde rond was, het die
aarde nie `n millimeter platter gemaak het nie.
ONTKEN DIT OF AANVAAR DIT - TERWYL
BLOED IN ONS ARE VLOEI, DOEN ONS ALLES WAT
ONS DOEN TER WILLE DAARVAN OM ONS LEWENS
DIE MOEITE WERD TE MAAK.
Wat sê dit van my kritiek oor die middelklas wat ek tot
vervelens toe resiteer? `n Middelklaslewe is dan mos net `n
eerlike poging om die lewe die moeite werd te maak! Wat sê
dit van my voorkeur aan `n lewe toegewy aan kreatiwiteit en
studie? Ook dit is net `n poging omte kan sé: hou aan probeer,
dit kn die moeite werd wees ...
(Dis Vrydag 27 Februarie 2004, om agt minute oor een in die
vroeë oggend.)
*
As bogenoemde die waarheid is, wat is dan die verskil
tussen `n “goeie lewe” en ʼn “edel bestaan”?
`n Goeie Lewe is een waar lewe vir die betrokke persoon
die moeite werd is, en as hy of sy `n bydrae kan maak daartoe
dat die lewe die moeite werd is vir mense wat hille lewens die
moeite werd maak, soveel te beter.
Die strewe na `n Edel Bestaan kan gedefinieer word as
aktiewe deelname aan `n stryd om die lewe die moeite werd
te maak nie net vir jouself en jou geliefdes nie, maar ook vir
ander met wie jy geen persoonlike verbintenis het nie.
56
Wanneer jou lewe toegewy word aan (onder andere) die
verbetering van ander se lewenskwaliteit, slaag jy daarin om
meer waarde te gee aan jou eie lewe as wat die geval sou wees
as jy bloot nog `n enkele organisme was wat gestreef het na
eie behoud.
Om aksies te neem wat bevorderlik is daarvoor dat jy, en
selfs `n uitgesoekte groepie betekenisvolle ander, oortuig kan
wees dat die lewe die moeite werd is, maar wat ander ontneem
van `n oortuiging dat die lewe die moeite werd is, of wat
hierdie oortuiging kompromitteer tot `n ernstige graad, is
om ... jou lewenswaarde te beperk tot slegs jouself, en `n
uitgesoekte groepie betekenisvolle ander.
Die aksies van `n persoon wat ander sporadies, en in
wisselende grade beroof van oortuiging dat die lewe vir hille
die moeite werd is, maak die permanente of tydelike isolasie
van die betrokke persoon en die beëindiging van sy
destruktiewe aktiwiteite (op wettige wyse) `n edel strewe vir
mense wat dit najaag om nie net die lewe die moeite werd te
maak vir hulleself en vir betekenisvolle ander nie, maar wat
ook `n oortuiging dat die lewe die moeite werd is, wil fasiliteer
vir lede van die breër gemeenskap.
Die lewe is `n stryd? Ja, `n stryd om oorlewing, en `n stryd om
die lewe die moeite werd te maak. `n Goeie Lewe is om te
slaag in hierdie stryd. `n Buitengewoon Goeie Lewe is relatief
tot wat vir jou die lewe die moeite werd maak. (As om te reis
na onbekende plekke iets is wat vir jou die lewe die moeite
werd maak, is om gereeld en moontlik vir uitgerekte periodes
Op reis te gaan, iets wat jou lewe buitengewoon goed maak —
vir jou). `n Edel Bestaan is om Ander individue — selfs
vreemdelinge — by te staan in hille stryd; ook om aktief te
wees in die verkondiging van die oortuiging dat lewe die
moeite werd is, of kan wees. Om jéd lewe te verloor sodat
ander kan leef, is
57
Saterdag 28 Februarie 2004
Ek vra dus nie meer net na die betekenis van my lewe nie. Die
vraag wat eers beantwoord moet word is, “Hoekom moet my
lewe iets beteken?”
Die antwoord op hierdie vraag is, indien jy glo dat jou
lewe iets beteken, sal jy rede hê om te leef; en as jy rede het
om te leef, is dit heel waarskynlik omdat jy glo jou lewe het
betekenis.
Nie een van ons het gekies om hier te wees nie. Meeste
van ons weet alte goed dat die lewe nie altyd maklik is nie, en
op tye kan dit bitter ellendig wees. Meeste mense is ook bewus
van verskeie maniere om hulle lewens te beëindig. Dit sal dus
nie onvanpas wees nie om op hierdie punt die gevolgtrekking
te maak dat dit van die allergrootste belang is om redes te vind
HOEKOM
JY
WIL
LEEF.
Terloops, die laaste sin wat ek gister begin skryf het (“Om jéu
lewe te verloor sodat ander kan leef ...”) is steeds onvoltooid
omdat almal aan hulle eie naamwoorde of frases kan dink om
die sin mee klaar te maak. Moontlikhede sluit in, “... is om `n
held te wees”, “... is om `n gewer van lewe te wees”,
ensovoorts. Mense wat self rede insien hoekom hulle wil leef,
maar steeds op die ingewing van die oomblik, of na lang
bepeinsing besluit om die risiko te neem om moontlik hulle
eie lewens te verloor ter wille daarvan dat ander kan leef,
verdien om geëer en onthou te word.
Die ander rede hoekom ek nie gister die sin voltooi het
nie, was omdat ek moeg was vir daai spesifieke gedagtegang.
Ek kan wel dink aan heelwat redes hoekom ék wil leef:
samesyn met familie en vriende, liefde, moontlik my eie gesin
eendag, om kreatief te wees, om meer van die wêreld te leer
en te verstaan. Op die oomblik gee sommige van hierdie dinge
58
vir my rede op `n daaglikse basis om voort te gaan met my
bestaan. Ek is egter ook genoodsaak om ander dinge te doen
wat nie op `n daaglikse basis op hulle eie goeie redes is om
voort te gaan met my bestaan nie, maar wat met die verloop
van tyd hopelik `n nuwe omgewing en bestaanstoestand sal
bewerkstellig wat, so glo ek tans, vir my nog meer rede sal
gee om te leef.
*
Om op te som en af te sluit:
Elkeen van ons word gebore in `n bepaalde era en in `n
samelewing met sekere reëls en heel moontlik `n bepaalde
dominante kultuur, met `n verskeidenheid hulpbronne om ons
behoeftes mee te bevredig, en wisselende hoeveelhede
daarvan. 'Teen die tyd dat ons `n sekere fisiese en
verstandelike volwassenheid bereik het, het ons gewoonlik `n
paar dinge geleer oor die lewe: dis soms hard, dis soms lekker;
dis soms sleg, en soms is dit goed. Die mooiste dinge kom
Soms oor ons pad, en soms gebeur die teenoorgestelde. Ons
raak ook bewus van die feit dat almal uiteindelik doodgaan,
maar dat dit ook maklik genoeg is om ons eie dood te verhaas.
Diep onder die invloed van al voorafgenoemde dinge besluit
ons met die verloop van tyd WAT ons met ons lewens wil
doen, WAAR, en moontlik SAAM MET WIE. Ons
kontempleer ook moontlik die betekenis van ons lewens, en ʼn
moontlike doel vir ons bestaan.
Terwyl ons antwoorde op hierdie vrae probeer uitwerk, of
moontlik nd ons reeds `n paar bevredigende antwoorde
geformuleer het, of soms nog véér ons enige moontlikhede
oorweeg het, moet ons weet of ons WIL lewe. (Ek sê “weet”
eerder as om te sê ons moet dit “kontempleer”, want hoewel
dit sekerlik `n algemene verskynsel is dat mense dink oor sake
soos wat jy met jou lewe wil doen, wa4r en saam met wié,
reken ek nie soveel mense gaan sit onder `n boom of op `n klip
en kontempleer die vraag of hulle inderdaad wil lewe nie.
59
Soms sal mense `n punt bereik wanneer hulle bewus raak
van `n gebrek aan entoesiasme om voort te gaan met hulle
bestaan. Tot iemand hierdie punt bereik, aanvaar hulle dit
egter heel moontlik as vanselfsprekend dat hulle wil lewe,
siende dat dit reeds die bestaande realiteit is, en hulle ervaar
wat beskou kan word as `n aanvaarbare minimum entoesiasme
vir hulle eie voortbestaan.)
As jy bewus is van `n mate van bereidwilligheid om die
lewe `n kans te gee, of selfs `n graad van entoesiasme, volg
dit dat jy redes sal oorweeg hoekom jy sal wil voortgaan
met `n bestaan wat begin het sonder dat jy `n keuse gehad het
oor die dag, plek, en ander detail wat `n deurslaggewende rol
speel in wie en wat jy is.
Wil jy dus voortgaan met jou lewe?
Indien wel, hoekom?
Indien jy nié wil voortgaan met jou lewe nie en verkies
om dit te beëindig, is jy bereid om verantwoordelikheid te
aanvaar — terwyl jy steeds bewus is daarvan — vir die gevolge
wat jou besluit sal hê vir die betekenisvolle ander persone in
jou lewe?
* dy
Aan die einde het ons net onsself, ons verhoudings met ander
mense, en wat ons in glo. Die hoop is altyd dat ons iéts sal
vind om aan vas te hou, iets wat ons sal oortuig dat alles aan
die einde van die dag die moeite werd is. Die hoop is verder
dat hierdie goeie dinge ons pad na die afgrond sal blokkeer,
Sou ons dit wel ernstig oorweeg om op te gee.
60
Resultate van `n lewe
Vrydag 11 Junie 2004
Die vraag bly, wat is die verskil tussen “my, nou” en “my, tien
jaar gelede”? Watse verskil maak dit dat ek myself nou
“beter” ken, of beter gedefinieer het?
Ook, wat is die verskil tussen my en iemand anders wat
nie sy SELF so goed ken of gedefinieer het nie? Maak dit my
gelukkiger? Meer tevrede met myself? Stel dit my in staat om
makliker vrede te vind met ander mense in my omgewing?
Kyk ek 'n groot waarheid mis? Hoe belangrik is
RESULTAAT? [Sien ook notas rakende “resultate van jou
handewerk” in die stuk, “Die SELF word gebore” van
Donderdag 8 April 2004.] Is dit wat die kunstenaar van die
salaristrekker onderskei (as albei kinders het, wat kan tel as
resultate van jou lewe, of albei nie kinders het nie)? Is dit wat
die persoon wat tyd en geld opoffer vir `n goeie saak onderskei
van die persoon wat hoofsaaklik vir homself leef?
Ons kom uit Niks, en ons keer terug na Niks. Wat ons
agterlaat is wat ons met ons lewens gedoen het — ons
“handewerk”, dit wat aan ons lewens waarde gee, ferwyl ons
lewe. (Terloops, dis vreemd dat sommige mense die “Niks”
verwysing as ateisties beskou, en tog is die lyn “stof is jy, en
tot stof sal jy terugkeer” sentraal aan die (Christelike
begrafnisritueel.)
Nog `n vraag: Hoe beinvloed die vlak van VERLIGTING
wat `n INDIVIDU bereik tydens sy of haar leeftyd, die
RESULTATE wat hy of sy agterlaat?
*
Op Vrydagaand, 11 Junie 2004 om 23:15 ag ek die volgende
twee vrae as van die belangrikste wat enige persoon hom- of
haarself kan vra:
61
1. WAT MAAK JOU LEWE DIE MOEITE WERD?
2. WATSE RESULTATE LAAT JY (OP DIE HUIDIGE
OOMBLIK) AGTER VAN JOU LEWE?
62
Identiteit, die SELF, en die resultaat van alles
Woensdag 23 Junie 2004
Vier jaar gelede het ek ook aan myself gedink as `n skrywer,
maar op `n daaglikse basis, van opstaan tot slaap, was ek vir
alle praktiese doeleindes my inkomste genererende professie.
Wat was hierdie inkomste genererende professie? Ek was `n
Engelse onderwyser wat, in alle eerlikheid, meestal misluk het
in die taak wat ek gehuur was om te doen, vyf dae uit elke
week. Ek het aan myself gedink as `n skrywer, en ek hét
geskryf (die hele “Persoonlike Agenda: Boek EEN?” is `n
bewys daarvan), maar ek het nie die oortuiging gehad oor
myself en my identiteit wat ek nou het nie. Ek was, tot `n groot
mate, `n onvervulde, gefrustreerde persoon omdat ek
onvervuld en gefrustreerd was in my beroep.
Vyf honderd jaar gelede in Europa — tydens die pre-
industriële era — was die posisie van die familie in die feodale
hiërargie een van die belangrikste bepalers van persoonlike
identiteit, ten minste sover dit die gemeenskap aangegaan het
in wie se midde die persoon hom- of haarself bevind het. Die
arbeidsrol wat `n persoon vervul het (indien dit enigsins nodig
was dat hy of sy enige arbeid moes verrig), was ook gekoppel,
tot `n betekenisvolle graad, aan geboorte.
Dit kan dus gesê word dat identiteit, in die Europa van 500
jaar gelede, hoofsaaklik gedikteer is deur noodlot — waar die
persoon gebore is, en die posisie wat sy of haar familie beklee
het in die feodale hiërargie, en ook deur die behoeftes van die
gemeenskap — wat tesame met noodlotsdata, die persoon se
arbeidsrol bepaal het.
Sedert die ontdekkingsreise, en die gevolglike
ekonomiese, politieke, wetenskaplike en industriële
rewolusies, het professie ingetree as `n addisionele, en
kardinale bepaler van identiteit. Die mens wat sy of haar
bestaan slyt in die geindustrialiseerde wêreld het tot `n mate 'n
keuse van watter rol hulle wil speel in die gemeenskap, watter
63
spesifieke behoeftes van die gemeenskap hulle wil vervul, en
selfs waar hierdie rol gespeel en die behoeftes vervul sal
word, of dan in watter gemeenskap. Finansiële mag kan
genoem word as `n verdere faktor wat mense se beskouing van
hulself affekteer, asook hoe hulle hul identiteit definieer. Geld
is ook `n groot gelykmaker — verhale van mense wat in slote
gebore was en in paleise opeindig is wel steeds raar, maar dit
gebeur.
As dit kom by die vraag na wie jy is, kyk meeste mense
dus steeds na die kaarte wat aan hulle uitgedeel is —- plek van
geboorte, geslag, voorkoms en talente, sosio-ekonomiese
status van familie, en spesifiek in die geval van volwassenes,
ook na professie — wat status en rol in die gemeenskap
definieer.
Meeste van bogenoemde gedagtes was voorheen genoteer in
hierdie literêre projek, so wat is die punt daarvan om dit weer
te noem?
Dit was tot onlangs vir my `n private plesier om te glo ek
wys die “waarheid” uit aan mense wat miskien geglo het `n
goeie werk en baie geld is die beste waarna hulle kan strewe
in die lewe. Ek wou sulke mense nader roep, `n antieke
trommeltjie oopsluit, en binne in sou hulle dan `n Groter
Waarheid sien: “Jy ken nie jou WERKLIKE self nie! Wat jy
op hierdie stadium van jou lewe is, is net `n resultaat van
noodlot, omgewing, en gebeure wat jéd lewe onderskei van
die volgende persoon s'n. Jy leef onder die illusie dat jy weet
wie jy is; `n illusie wat jou nietemin in staat stel om te
funksioneer as `n Mens-in-Hierdie-Tyd-en-Plek.”
Die bedoeling was dat eers wanneer `n mens in jou eie siel
terugkyk en jou “ware self” identifiseer, kan jy aanspraak
maak op volle mensheid, op die feit dat jy (uiteindelik) weet
wie jy “werklik” is. Ek het gereken dat om jou “ware self” te
ontdek — of dan te definieer — die Groot Prys is aan die einde
van `n lang, en baie persoonlike reis.
Nuwe insigte het egter bogenoemde beskouing begin
ondermyn. (Ook hierdie vars insigte is reeds genoem, maar
64
siende dat dit immers die onderwerp aanspreek van die
waarde van `n enkele menslike lewe, reken ek dis in die haak
om weer die saak aan te raak.) Wat, sou ek dan reken, is
belangriker as die ontdekking en definiëring van die “ware
self”? Die antwoord: RESULTATE VAN JOU LEWE.
Ons almal arriveer as klein bondels vlees en bloed op
hierdie planeet, ons gil ons mensheid uit aan almal wat wil
hoor, raak ouer en groter, en uiteindelik breek die dag aan wat
ons weer die toneel verlaat. Die vraag, aan die einde, behoort
nie te wees of jy bestaan en gefunksioneer het as jou Eie Ware
Self nie, maar watse resultate jy agterlaat van jou tyd op aarde.
Het jou lewe meer positiewe as negatiewe resultate
opgelewer? Sal die wêreld `n sug van verligting slaak wanneer
jy jou laaste woorde uiter? Het jy net daarna gestreef om jou
eie behoeftes te vervul, en so lank as moontlik so gelukkig as
moontlik te wees? Is dit belangrik vir jou om positiewe
resultate van jou bestaan agter te laat? Wat is positiewe
resultate? Hierdie is vrae wat elke persoon vir hom- of
haarself kan, en behoort te beantwoord.
Ek het `n paar beginsels ontdek en `n paar maatreëls
geimplementeer wat dit vir my moontlik maak om as `n
redelik normale volwassene te kan funksioneer in die tyd en
wêreld waarin ek gebore is. Ek het ook ontdek dat die lewe
buite my woonsteldeur tot `n groot mate `n spel is, en dat as
jy die reëls kan ontsyfer en jouself tot `n bevredigende graad
kan versoen daarmee, jy moontlik `n gelukkige lewe kan lei,
en aan die einde sal kan verklaar dat jou lewe die moeite werd
was.
Tog, as ek kan kies, sal ek my lewe wil leef as `n
bewustelike poging om meer positiewe resultate as negatiewe
resultate te bewerkstellig wat ek kan agterlaat, eerder as net
om te weet ek was gelukkig en my lewe was die moeite werd,
of selfs dat ek geslaag het daarin om my “ware self” te vind.
(Wat is die waarde van `n hoogs ontwikkelde bewussyn van
jou eie self, as dit nie uiteindelik positiewe resultate oplewer
van jou tyd op hierdie planeet nie?)
65
Kan `n mens verder gaan en vra na die resultate van elke
dag? Elke week? Goed dan, die gemiddelde resultate van elke
jaar? Kan `n mens “positiewe resultate” koop kort voor die
einde van jou lewe? Wie bereken die kwaliteit van die
resultate? En wat is die moontlikheid dat die mooiheid van `n
enkele dag of selfs `n enkele oomblik verlore kan gaan in die
gejaag om `n positiewe erfenis agter te laat van jou bestaan?
Ongeag wat jy glo oor die waarde en betekenis van jou eie
lewe, of oor wat die lewe vir jou die moeite werd maak,
ongeag die belangrikheid wat jy heg aan resultate van jou
lewe, bly een ding aan die einde staan: JOU LEWE SAL
UITEINDELIK RESULTATE OPLEWER. Of hierdie
resultate meer positief as negatief gaan wees, hang tot `n baie
groot mate af van jouself, en van die keuses wat jy maak op `n
daaglikse basis.
66
Die formule wat lei tot resultaat
Sondag 27 Junie 2004
Wat is die verskil tussen my en Josef Stalin, of tussen my en
Bill Gates? Die verskil is resultate van ons lewens.
Ek, Josef Stalin, en Bill Gates was al drie gebore in
partikulêre plekke, op partikulêre tye, in gemeenskappe met
partikulêre behoeftes. As Stalin in 1979 gebore was in plaas
van 1879, in dieselfde dorp in Georgië, met `n relatief
soortgelyke huislike agtergrond (aangepas vir 1979
werklikheid), sou sy lewe ander resultate opgelewer het.
Dieselfde kan gesê word as ek in 1771 gebore was, en nie in
1971 nie. Die belangrikheid van noodlotsdata — waar jy
gebore is, wanneer, en as wie se kind, asook gebeure later in
jou lewe waaroor jy geen beheer het, of gehad het nie — asook
die behoeftes van die gemeenskap kan NOOIT onderskat
word as bydraende faktore tot die eindresultate van `n
partikulêre mens se lewe nie.
Die enigste ander faktor wat `n betekenisvolle rol speel, is
keuses. Stalin het gekies feen die pad wat sou gelei het daartoe
dat hy `n priester sou word, en gekies Zen gunste van
aansluiting by Lenin en die Bolsjewiste. So ook het ek
byvoorbeeld gekies teen watse betrekking ek ook al in Suid-
Afrika kon losslaan, en gekies ten gunste van English teaching
in Taiwan om myself aan die lewe te hou. Die keuses wat
Josef Stalin gemaak het, het `n dramatiese invloed gehad op
wie en wat hy geword het, en op die resultate wat hy
bewerkstellig het van sy bestaan. Die keuses wat ek sover in
my lewe gemaak het, het ook `n dramatiese invloed gehad op
wie ek is op die huidige oomblik, en op die resultate wat ek
sover bewerkstellig het van my bestaan.
Die volgende formule kan dus voorgestel word:
RESULTAAT VAN JOU LEWE - NOODLOT -
BEHOEFTES VAN DIE GEMEENSKAP - PERSOONLIKE
KEUSES.
67
Brousel vol gedagtes
Maandag 28 Junie 2004
00:02.
Kinders is die maklikste “resultaat van `n lewe” om te
produseer. Die moeilike deel kom daarna.
00:09
Ouers laat — in die ideale ouer-kind scenario — kinders agter
as `n resultaat. Besigheidsmense laat profyt en besighede
agter. Entrepreneurs en uitvinders laat produkte agter.
Kunstenaars laat kuns agter. Skrywers laat boeke agter.
Argitekte laat geboue agter. Siviele ingenieurs laat
infrastruktuur agter. Rewolusionêre laat `n nuwe politieke
bestel agter.
En dan is daar die rewolusionêr wat ook kinders agterlaat,
die uitvinder wat kinders én profyt agterlaat, die skrywer wat
ook `n suksesvolle onderneming opbou waarby ander kan baat
tot lank nadat hy aanbeweeg het ...
68
Verloor jouself, of wend jouself aan
Vrydag 3 September 2004
(Johannesburg)
Dis eenvoudig, dis voor die hand liggend, en almal weet dit,
maar dis nogmaals handig om te noem: ten einde te oorleef,
het jy nodig om te funksioneer. Identiteit (al die antwoorde op
die “Wie is ek?” vraag) dien `n doel, en hierdie doel is om jou
in staat te stel om te funksioneer in `n partikulêre omgewing,
Op `n partikulêre tyd.
Die vraag is dan: Is dit wie jy werklik is?
Dit wil voorkom asof daar voorgestel word dat ten einde
jouself werklik te kan vind, jy jouself moet verloor. Dit is `n
risiko in die partikulêre omgewings en tyd waarin ons leef.
Ten einde te kan oorleef, moet ons kan funksioneer, en ten
einde te kan funksioneer, het ons nodig om onsself te kan
voorstel aan ander in ons omgewing (ons moet onsself
identifiseer, en het derhalwe nodig wat genoem word
“identiteit”.
Dit kan verder gesê word dat die omgewing (of
omgewings) waarin van ons verwag word om te funksioneer
— en dan binne sekere neergelegde grense van
aanvaarbaarheid, nie bevorderlik is daarvoor om sulke reuse
stappe te neem soos om jouself te “verloor” nie. (As daar `n
Kaart van die Psige was, sou so `n plek waar jy jouself kon
verloor, gemerk gewees het met die waarskuwing, “Hier lê
drake!”
Die enigste manier hoe `n mens dus jou “ware self” kan
ontdek in hierdie lewe, is om te onttrek na `n plek waar jy
steeds kan oorleef, maar sonder om te funksioneer in
gemeenskap met ander mense (waarvoor jy sogenaamde
identiteit benodig).
69
Interessant om te kyk wat twee spesifieke godsdienste te sê
het op hierdie gebied.
Tot `n mate is dit wat Boeddhisme voorstel — onttrek van
die wêreld, moenie geheg raak aan aardshede nie, en spits
jouself toe daarop om voor te berei vir die uiteindelike
vrylating van die onsterflike element van jou persoon uit die
oënskynlik eindelose siklus van lewe en dood.
Die Christelike geloof vertel weer van Jesus wat `n
partikulêre identiteit gehad het, en relatief goed gefunksioneer
het in die tyd en omgewing waarin hy gebore was, as beide
timmerman en prediker -— laasgenoemde was relatief
suksesvol tot en met sy dood. Hy het geleef volgens sy
oortuigings, en uiteindelik gesterf vir dit waarin hy geglo het;
anders gestel, toe die keuse aan hom gestel was om sy
oortuigings af te water of te sterf daarvoor, het hy geweier om
homself, of sy oortuigings te verloën. Jesus het homself —- wie
en wat hy was as mens — opgeoffer; hy't gesterf in, en volgens
die Christelike geloof, vir hierdie wêreld, en uiteindelik
geword, volgens Christelike dogma, wie hy werklik is — God.
Volgens Christelike leerstellings het hy derhalwe gesterf as `n
partikulêre mens ... en Universele God geword.
[Sekere teoloë, en slim dominees, sal moontlik daarop wys dat
Christus reeds as Partikulêre Mens ook Universele God was.
Hoewel dié punt van allergrootste teologiese belang is, is
hierdie teks nie die korrekte platform om meer aandag te gee
aan hierdie onderwerp nie.]
* N
Miskien is die doel van hierdie lewe nie om te gaan waar die
drake lê nie, naamlik, om jouself te “verloor” nie, maar om
betrokke te raak, kant te kies, en jou self as't ware aan te bied
vir `n “goeie saak”.
Wend jouself dus reeds in hierdie lewe aan vir die
verwesenliking van goeie dinge, en berei jouself daardeur
70
voor vir wat ook al wag na jou aardse bestaan. (Ek is bewus
van die dramaties nuwe rigting waarin ek my kompas draai.)
*
“Tye converted to a new faith.”
“Oh? What's it called?”
“TEOs called... oh heck, Idomt know what it's called. Does
it matter?”
*
Ek herhaal wat ek reeds geskryf het in `n vorige nota: Miskien
is die doel van hierdie lewe nie om jouself te verloor ten einde
jou ware, reiner self te vind nie, maar om jouself, wie en wat
jy nou is, aan te wend tot `n goeie saak.
[Hoekom nie net jouself “aanwend” tot jou eie geluk nie?
Ek ken my eie redes, my eie motiverings, wat vir my goed
genoeg is en wat nie. Ek kan derhalwe nie hierdie vraag vir
enige iemand anders as myself antwoord nie ... vir nou. ]
71
Los fragmente wat aansluit by “Verloor
jouself, of wend jouself aan”
Maandag 6 September 2004
Vrees is die Fondasie waarop die Huis van Lewe en
Funksionerende Identiteit gebou is. Die vraag is, wat lê
begrawe onder die huis?
*
Die opsies: Onttrek of Raak Betrokke
*
“Vervul jou doel op aarde deur betrokkenheid met die
wêreld.”
Serve your purpose and leave ... or stay and enjoy the show
for as long as your ticket is valid?
* N
As onttrekking die antwoord is, wat is dan die sin van die
manier hoe geboorte plaasvind?
* N
Die Boeddha het sy vrou en pasgebore kind verlaat, en die
wildernis binnegestap.
Jesus het betrokke geraak. Hy't vertroosting gegee, pyn
verlig waar hy kon, en homself — sy fisiese self — opgeoffer
vir `n “goeie saak”.
Mohammed het ook betrokke geraak. Hy't oorlog gemaak
om die wêreld te transformeer sodat mense hul lewens op
“korrekte” wyse kan leef (volgens sy oortuigings).
72
Siddhartha Gautama (die Boeddha) het onttrek die wildernis
in. Mohammed het ook aanvanklik onttrek — na `n grot. Jesus
het veertig dae en nagte in die woestyn gespandeer.
Beide Jesus en Mohammed het onttrek... en toe betrokke
geraak.
Selfs Nietzsche se held — die uiteindelike “superman” —
het vir tien jaar onttrek, en toe begin met `n poging om mense
uit onkunde te verlos.
* N
Dus: Onttrek ... en herverskyn as `n getransformeerde mens
— een met `n agenda, `n saak waarvoor jy bereid is om te sterf?
73
Verloor jouself, of wees jouself ...
Dinsdag 7 September 2004
00:40
As iemand my moet vra wat die eindresultaat is van tien jaar
se dink en skryf oor “dinge”, sal ek aanvanklik etlike temas
wil noem. In praktiese terme kom dit egter daarop neer dat ek
toenemend voel ek verstaan hoe dinge werk, dat ek gereed is
om aan te beweeg. Ook dat die dag tot dag stryd om
oorlewing, om behoeftevervulling, `n spel is waaraan ek nie
werklik meer wil deelneem nie. Wat amper blyk `n
selfmoordwens te wees, is eerder wat ek nou onttrekking
noem — om te “sterf” as deelnemer in hierdie wêreld. Hoewel
die idee, oppervlakkig gesien, aanloklik is — geen lang
argumente of verduidelikings meer nie, geen konvensies of
reëls nie, huiwer ek steeds by die kruispad: onttrek, of raak
betrokke?
(En dan is daar die moontlikheid dat die afgelope vyf of
tien jaar — my laaste jaar op Stellenbosch, twee jaar in Korea
en sover amper ses jaar in Taiwan, wel gesien kan word as my
onttrekking van die wêreld.)
`n Paar maande gelede het ek gesê: Vind jouself.
Nou sê ek: Verloor jouself, of wéés jouself vir `n goeie
doel.
08:19
Hoe sou jou persoonlikheid, jou identiteit, wie en wat jy is,
gelyk het as dit nie gebou was op vrees nie — vrees vir honger,
vir armoede, vir pyn, vir die dood, of vir eensaamheid?
74
14:16
Weereens, as jy uiteindelik op die punt kom waar jy verklaar
dat jy weet wie jy is, en jy weet ook hoekom jy dit is en nie
iets of iemand anders nie, dan besef jy moontlik dat die soeke
na jou “ware, naamlose self” maar nog net begin het.
Jy staan dan voor `n keuse: verminder die noodsaaklikheid
om te wees wie jy nou is — ter wille van funksionering in `n
partikulêre omgewing — deur jouself te onttrek van die wêreld
(relatief gesproke); 6f, kies `n rol en begin om die rol te vervul
(wetende dat dit `n rol is), en pas jou kennis, jou ervaring, jou
vaardighede en jou persoonlikheid toe op `n wyse wat jou
lewe waarde gee in `n partikulêre omgewing, en op `n
bepaalde tydstip van die wêreldgeskiedenis.
In ander woorde: Wees wie jy (nou) is, ter wille van `n
goeie saak.
75
Woestyn of stad | `n Beginsel
Dinsdag 21 September 2004
WOESTYN of STAD?
Om jou identiteit-ter-wille-van-funksionering te verloor, of
om dit te aanvaar en te wees ter wille van `n (goeie) doel ...
sê jy stap al vir jare lank in sirkels en loop kruis en dwars oor
dieselfde areas maar jy kry dit reg om lank genoeg koers te
hou, en jy kom by die rand van die STAD, net voor jy die
WOESTYN betree, waar jy nie meer hoef te funksioneer
volgens konvensies van tyd en plek nie, en jy draai om en stap
terug, weer die STAD binne, om met die kennis wat jy het oor
wie en wat jy waarlik is, en wie en wat jy moet wees om te
oorleef en te funksioneer, jou lewe te leef in diens en
nastrewing van `n Goeie Saak ... tot die tyd aanbreek wat jy
die WOESTYN in `n ander gedaante sal betree.
Donderdag 23 September 2004
`n Beginsel ...
Vele van ons bly vasgevang in `n lewe wat nie die beste is wat
ons kan bewerkstellig nie, want om verstellings te maak, sal
meer energie verg as wat dit vat om die huidige, soms
frustrerende lewe bloot te onderhou op `n daaglikse basis.
Dit is hoekom verandering gewoonlik volg op `n
bliksemstraal wat ons tot aksie skok — `n gebeurtenis of
insident wat ons huidige bestaan ondraaglik maak.
76
VERSKYN of VERDWYN?
Donderdag 23 September 2004
Vir jare het ek gesoek na wie ek is, en probeer uitwerk hoe ek
moet verskyn aan die wêreld. Ek het uiteindelik tot die insig
gekom dat jy jou “gegewe self” moet konfronteer, moet
aanvaar wat jy nie kan verander nie, en dan in ag genome die
gegewe materiaal, asook gegewe tyd en plek, moet definieer
wie jy wil wees, hoe jy aan die wêreld wil verskyn, of jy
enigsins `n rol wil speel in die wêreld, watse rol jy wil speel,
waar jy hierdie rol wil speel, asook hoe jy beplan om in jou
behoeftes te voorsien op die plek waar jy is en in ag genome
wie jy gedefinieer het jy wil wees en watse rol jy wil speel, of
watse bydrae jy wil maak.
Een vraag bly egter na jy hierdie dinge uitgesorteer het:
WIL JY VERSKYN?
Indien jy kies om wel te verskyn, skop al jou antwoorde
op bogenoemde vrae in.
Sou jy kies om nié te verskyn nie, verander alles. Dit maak
meeste van jou antwoorde nutteloos, met nuwe vrae wat
beantwoord moet word om `n ander stel behoeftes te vervul
(of soortgelyke fisiese behoeftes, maar sielkundig
verskillend).
Dit is die vraag wat ek op hierdie punt van my lewe
kontempleer. Wil ek wees wie ek (tans) is, op die plek waar
ek gekies het om hierdie “ek” te wees, en die rol vervul wat
ek vir myself gedefinieer het, of wil ek verdwyn ... of dan
slegs minimale, en meestal anonieme verskynings maak ten
einde my basiese fisiese behoeftes te vervul?
Sondag 10 Oktober 2004
Jy raak moeg daarvoor om jouself te verduidelik aan ander
mense. Jy raak ook toenemend bewus van jou eie karikatuur
71
in verskyning aan die wêreld. Jy begin toenemend `n behoefte
te ervaar om te onttrek.
Is dit `n noodwendige verloop van spirituele ewolusie?
Kan dit vermy word dat jy jouself toenemend wil losmaak van
die wêreld?
78
Doel van bestaan, drie stelle opmerkings
Saterdag 2 Oktober 2004
1.
Elke klein dingetjie om ons dien `n doel — onderdele van `n
masjien, die masjien self, organe en liggaamsdele, diere,
insekte, suurstof, ander chemiese elemente, organiese
verbindings. Dit sal belaglik wees om voor te stel dat mense,
wat letterlik omring is deur doel, nie self een of ander doel
dien nie.
* N
Nie-menslike lewensvorme asook lewelose dinge dien `n doel
sonder om daaroor te “dink”. $o ook is daar sommige mense
wat uiteindelik `n doel dien sonder om ooit die onderwerp
ernstig te oorweeg, maar vele ander mense moet die doel van
hul eie lewens doelbewus kontempleer. Hoekom? Het ons as
mense verander op maniere wat dit `n uitdaging maak om ons
doel te ontdek en te vervul?
2.
Twee weke gelede het ek gereken niks is belaglik nie, as jy
regtig daaraan dink. Dinge kom eers voor as belaglik, so't ek
genoteer, as mens beskouings en verwagtinge het oor hoe
dinge, of mense, veronderstel is om te wees, en die
werklikheid stem nie ooreen met ons beskouings of
verwagtinge nie. Wat dan van hierdie hele beskouing dat die
mens se lewe `n doel het? Kom die idee van `n doellose
bestaan dan nie totaal belaglik voor bloot omdat ek die
beskouing, en selfs die verwagting het dat menslike lewe `n
doel moet dien nie?
79
Ek reken dis heeltemal redelik om te verwag dat sommige
dinge veronderstel is om X, Y of Z, te wees of te doen. As ek
die aankoms van `n gas afwag en my deurklokkie lui, gaan ek
verwag dat die persoon op normale wyse my woonstel sal
betree. Indien hy of sy dan op hulle hande instap, sonder `n
draad klere aan hulle lyf, en voete wat wild skop in die lug,
sal min mense my kwalik neem as ek uitbars van die lag.
Hoekom? Die persoon se gedrag sal belaglik wees.
Nou, ek is bereid om te erken dat reaksies op die naakte
verskyning iets te make het met kulturele beskouings en
verwagtinge van “normale gedrag” — wat verskil van plek tot
plek, en van een historiese periode na die volgende. Die op-
die-hande-loop as daar niks verkeerd is met jou bene en voete
nie, aan die ander kant, is doodgewoon nie hoe `n mens ... en
die orrelis gaan in `n hoër oktaaf in, die handeklap raak
ritmies ... dis doodgewoon nie hoe die mens ontwerp is nie.
Dieselfde kan gesê word as ek een aand by die huis kom
en een van die kakkerlakke wat gereeld hulle nagtelike
verskynings in my kombuis maak, is besig om aandete te
kook, met `n netjiese klein voorskoot aan. Ek sal lag — of gil
van verskrikking. Dit is nie wat die kakkerlak veronderstel is
om te doen nie. Hoekom doen nie enige van die kakkerlakke
in my kombuis so iets nie? Hoekom sit die spinnekop nie in
die sitkamer en TV kyk wanneer ek op die rekenaar besig is
nie? Hoekom sit die straatkatte nie buite op die sypaadjie
met `n bottel bier in die een poot, en `n sigaret in die ander
nie? Omdat dit fisies onmoontlik is. Omdat dit nie is wat hulle
genetiese kode dikteer nie. Katte se fisiologie maak dit vir
hulle maklik en natuurlik om die muisbevolking in toom te
hou. Kakkerlakke se fisiologie maak dit vir hulle moontlik om
te ... doen wat hulle veronderstel is om te doen. Bye se
fisiologie stel hulle in staat om rond te vlieg en blomme te
bestuif. Blomme doen weer iets anders.
Wil ek impliseer dat alles soos `n goed geoliede masjien
moet funksioneer? Moet alle vorme van lewe hul plekke ken,
hul rolle speel, en die verskillende doele van hul bestaan
uitleef? Ek gee toe dit is ietwat problematies. Min mense, ek
80
ingesluit, hou immers van die idee dat hulle elke wakker-uur
van hul lewens hul rympies moet resiteer en hul arms en bene
moet beweeg soos dit vooraf bepaal is.
Dis duidelik nie `n swart-en-wit saak nie. Maar net omdat
dit nie eenvoudig is nie, is nie `n verskoning om nie te erken
wat jy net kan ignoreer as jy belaglik is nie, naamlik dat ons
omring word met doel.
3.
So te sê alle aasvoëls dien dieselfde doel. Dien die mens as
spesie ook `n spesifieke doel, of word verskillende doele
gedien deur individuele lede van die spesie? lndien
laasgenoemde, hoekom?
Nog `n vraag: Hoe argumenteer mens doel sonder `n
“skepper”?
81
Vir as enige iemand vergeet het
Saterdag 23 Oktober 2004
Ons het nodig om te funksioneer, en om dit te kan doen het
ons inligting nodig — wie ons is, wat ons is, wat ons nodig het,
wat ons wil hê, en wat ons moet en mag doen om te kan kry
wat ons nodig het en/of wat ons wil hê.
Ons moet ook `n omgewing skep, of ons deel bydra in die
skepping van `n omgewing, wat bevorderlik is vir ons om te
word wat ons wil wees.
Hierdie proses van “word” moet egter nie beperk word tot
mense wat net hul eie agendas dien nie, wat net hul eie
behoeftes en begeertes najaag nie. Die deelname van
individue in `n groter proses wat gemik is op `n resultaat
waarby meer as net `n enkele persoon of `n handvol individue
sal baat, moet altyd opreg en aktief aangemoedig word.
Hoekom? Vir een rede, soos jy bydra tot die verbetering
van iemand anders se omgewing, so dra iemand anders by tot
die verbetering van joune. Ons deel ook omgewings, beide in
die groter sin van die woord en in `n meer plaaslike sin. As
ons almal bydra tot die verbetering van ons gemeenskaplike
omgewings, trek ons almal individueel voordeel daaruit.
82
Planeet gevul met doel en rede
Sondag 9 Januarie 2005
“Hoekom moet daar noodwendig `n doel wees aan die mens
se lewe?” mag iemand dalk vra.
Ek glo, as ek kyk na die natuurlike wêreld, dat alles, van
wolke tot lug tot water tot die voelers van ʼn kakkerlak `n doel
het. Hoekom op aarde, as die hele planeet gevul is met doel
en rede, sal daar geen doel en rede wees vir die mens se
bestaan nie.
Vir my is die vraag eerder: WAT?
[05/01/12: Die pote van `n sjimpansee dien `n duidelik doel.
Maar watse doel dien die sjimpansee? Het elke dier en elke
spesie werklik `n doel? Muskiete versprei virusse en parasiete
wat verhoed dat sekere spesies te veel aanteel en die
natuurlike balans versteur... behalwe natuurlik dat muskiete
en die vrag wat hulle dra in die moderne wêreld beskou word
as `n gruwel wat uitgeroei moet word.
Die vraag na doel is warm vir kontemplasie en bespreking.
Ek is ten volle oop vir die moontlikheid dat doel en betekenis
slegs waardes is wat ons heg aan dit wat ons waarneem in die
fisiese wêreld, insluitende ons eie lewens. Tog wil dit
voorkom asof die hele wêreld deurspek is met hierdie-ding-
doen-dit-en-daardie-ding-doen-dat.
My bedoeling is nie om af te stuur op `n teologiese
argument nie, dit gaan eerder vir my oor die veronderstelling
dat as doel `n patroon is regdeur die hele sigbare wêreld, dat
die mens se lewe ook `n doel moet hê. [Maandag 25/05/15:
Kan “mens se lewe” werklik vergelyk word met iets soos
“sjimpansee se poot” of “menslike oog”? Is eersgenoemde nie
te abstrak om `n doel te hê nie?]]
En net om dinge te kompliseer, moet mens dalk ook
wonder of individuele sjimpansees 'n unieke doel het wat
hulle onwetend nastreef ...]
83
[26/12/12: Dis soos `n hiërargie: hierdie sel dien `n doel;
hierdie versameling selle dien `n doel; hierdie versameling
van verskeie groepe vorm `n “voet”, wat `n doel dien; die
“voet” is vas aan `n “been”, wat `n doel dien ... maar die totale
organisme waaraan die voet en die been en die oog en die kop
en die hand ensovoorts gekoppel is, dien geen doel nie? Of
“doel” is net `n versinsel van ons verbeelding?]
84
Vermoë om `n doel te vervul | 'Totalitêre staat
Dinsdag 8 Februarie 2005
08:57
Twee gedagtes:
1. Piet X is nie noodwendig “op aarde geplaas” om 'n sekere
doel te vervul nie, maar hy was wel gebore met die vermoë
om ʼn sekere doel te vervul — soos ʼn vrou gebore word met
die vermoë om swanger te raak en geboorte te gee, iets wat
ten nouste gekoppel is aan `n sekere rol wat vervul moet word,
of `n doel wat gedien moet word.
2. `n Totalitêre staat sê: Gee jouself aan die staat, en die staat
gee aan jou `n identiteit met `n sterk nasionalistiese karakter,
iets groter as jyself waarmee jy kan identifiseer en waar jy `n
tuiste sal vind, waar jy sal voel jy behoort, en talle maniere
waardeur jy jou lidmaatskap gereeld kan bevestig.
14:32
Om GEGEE te word die vermoë om `n bepaalde doel te dien,
en die VRYE WIL om dit te doen, of nie.
85
Die doel van bestaan 310305.doc
Donderdag 31 Maart 2005
`n Fundamentele verskuiwing het plaasgevind in my denke.
Vier jaar gelede het ek gepoog om die doel van my eie bestaan
te formuleer as “kreatiwiteit”. Ek het geglo dat om kreatief te
wees, om te skep, die uiteindelike doel was nie net van my eie
bestaan nie, maar van enige mens se bestaan, sou hy of sy ver
genoeg ontwikkel van `n bestaanstoestand van primêre
behoeftevervulling.
Die mens se bestaan word gevoer binne `n spesifieke
omgewing met unieke (of semi-unieke) sosiale, kulturele,
ekonomiese, politieke en historiese elemente, en met behulp
van, en soms gekortwiek deur, `n unieke mengsel van
genetiese eienskappe wat aan elke mens GEGEE word deur
die spreekwoordelike noodlot. Soos dinge is, vind sommige
mense dit moeilik om `n lewe met `n bepaalde betekenis te
bewerkstellig binne hierdie omgewing wat aan hulle gegee is.
Belangrike KEUSES moet dan gemaak word. Hierdie
individue sal moontlik verstellings moet aanbring aan hulle
identiteit wat elemente van ander oorde sal benut as wat
oorspronklik aan hulle gegee is. Hulle sal heel moontlik — in
ag genome die kardinale impak van omgewing op wie en wat
ons is en hoe ons ons bestaan aanwend — van omgewing moet
verander. Uiteindelik sal die uitvoering van die rolle wat hulle
mettertyd vir hulleself definieer neerkom nie net op `n bestaan
met `n bepaalde betekenis nie, maar op die nastrewing van `n
spesifieke doel van hulle bestaan.
Sou enige iemand my nou tromp-op loop met die vraag
van hoe kreatiwiteit inpas in hierdie hele aangeleentheid, sal
ek moet bieg dat ek nie `n antwoord gereed het om te resiteer
nie. Om kreatief te wees, om jou aardse bestaan te voer as `n
Skepper, is nie meer vir my goed genoeg as antwoord op die
vraag na die doel van my eie bestaan nie.
86
Die vraag na die Ware Doel van die Mens se Bestaan sny
SOOS `n ritualistiese lem deur die sagte vlees van dit wat ons
noem, “lewe”. Waar kom die mens vandaan? Is daar `n rede
vir ons teenwoordigheid op hierdie planeet? Watse tipe vrae
het ons vroegste voorouers gevra? Is hierdie ding van vrae
vra `n byproduk van ons ontwikkeling, of deel van dit wat ons
vorentoe dryf? Was dit altyd op die spreekwoordelike kaarte
van wat die mens sou word? Is daar `n onsigbare mag agter
die mens se bestaan? Was, en is die veronderstelling van
hierdie “mag” dat ons een of ander doel moet dien? Indien
wel, hoekom word dit nie duidelik aan ons uitgelê nie? Was
dit al aan ons uitgelê, meer as een maal, met vele van ons wat
dit eenvoudig bly ignoreer, soos vele van ons voorouers ook
gedoen het? Hoekom, as ons vir die oomblik aanvaar dat
om `n doel te dien inderdaad belangrik is, word die doel van
ons bestaan dan nie weer en weer en weer aan ons uitgespel
as `n saak van daaglikse kosmiese ritueel nie?
Die mens is tot `n mate wat nooit oordryf kan word nie, `n
produk van sy of haar omgewing. Die stel klanke waarmee jy
kommunikeer en die woordeskat waarin jou gedagtes vorm
aanneem, die oortuigings wat jy aanhang, die ambisies wat jy
as jou eie definieer, waar jy woon, waar jy werk, hoeveel
inkomste jy bewerkstellig elke dag, maand of jaar, waar jy
slaap, op watse meublement, onder watse beddegoed, saam
met wie, wat jy doen tussen die oomblik van wakker word en
die oomblik wat jy tot rus kom, hoe gereeld jy jou tuiste
verlaat, vir hoe lank, waarheen jy jouself vervoer en met watse
vervoermedium, en hoe al hierdie dinge op jou bewussyn
inwerk, kan alles direk, of indirek, teruggevoer word na die
omgewing wat aan jou “gegee” is met geboorte. (Selfs as die
omgewing waar jou volwasse bestaan gevoer word radikaal
anders is as die omgewing wat aan jou gegee is, is jou gekose
omgewing steeds onlosmaaklik verbind aan jou gegewe
omgewing omdat jou uiteindelike keuse heel waarskynlik
beinvloed was deur jou gegewe omgewing en moontlik tot `n
mate `n reaksie was daarop.)
87
Dit is dan ook so dat die omgewing waar jy ontstaan het
en waar jy jou vroegste “programmering” ontvang het, die
primêre bron is van informasie aangaande die doel en
betekenis van die mens se bestaan. Nou, 500 of 1500 jaar
gelede was dit ook so, maar die wêreld waarvan vele van ons
bewus is in die 21ste eeu strek natuurlik aansienlik verder as
net die grense van die dorp, stad of gehuggie waarbinne ons
bestaan gevoer word. Massamedia en die Internet stel ons
bloot aan alternatiewe idees oor die moontlike doel en
betekenis van ons lewens wat twee of drie geslagte gelede nie
op die rustigste van oggende kon besin nie.
Die bronne wat ons kan raadpleeg, sou ons `n minuut
@rens wou afknyp om daaroor te kontempleer, is veel ryker
as `n geslag of tien gelede. Ten spyte hiervan kies vele steeds
om antwoorde te soek by plaaslike leermeesters, hetsy dit
ouers, grootouers, vriende, pastore, priesters, rabbi's, imams,
selfhelp-ghoeroes of populêre vermaaklikheidsterre is.
Antwoorde word sekerlik gevind by hierdie mense. My vraag
bly: watse antwoorde? Watse moontlikhede word uitgelê deur
die gewone selfaangestelde, of gemeenskapberoepte Gewers
van Waarheid en Leiding?
Miskien `n vraag nader aan die hart van die een wat
wegkruip agter `n rekenaarskerm met woorde wat hy tik
terwyl niemand hom steur in die privaatheid van sy eie
woonstel nie: WATSE ANTWOORDE SOU EK GEE AS
IEMAND MY MOES NADER OOR DIE WARE DOEL EN
BETEKENIS VAN DIE MENS SE AARDSE BESTAAN?
[Een-honderd-twee-en-sewentig woorde netjies geweef in
vier paragrawe het gevolg, om op te maak vir die feit dat ek
nie aan enige duidelike antwoorde kon dink nie. Een-honderd-
twee-en-sewentig woorde het derhalwe die spit gedelf.]
88
de de dk RR RR AR HE dd RE
Maandag 18 April 2005
`n Amerikaanse ontwikkelingswerker (vrou met die naam van
“Marla”) is die naweek oorlede in Irak (bom langs die pad).
Sy was heel waarskynlik in vele opsigte `n doodgewone vrou
— net SO gewoon soos meeste van ons. Wat wel buitengewoon
was aan haar, was haar waarde vir `n sekere gemeenskap van
mense wat vasgevang is in `n primitiewe stryd om oorlewing.
Wat buitengewoon was aan haar, was haar bereidheid om haar
lewe te verloor vir hierdie stryd.
de de dk RR HR Rd dd ER ER ER EE
Donderdag 21 April 2005
Walter Reuther (1907-1970), Amerikaanse vakbondleier:
“There is no greater calling than to serve your fellow man.
There is no greater contribution than to help the weak. There
is no greater satisfaction than to have done it well.”
de de dk RR RR AR RE RR ER ER
89
Alles draai om die PUNT
Woensdag 4 Mei 2005
15:41
Soms ontvou `n mens se lewe op `n wyse wat jou laat verstaan
dat daar `n PUNT is waarom jou lewe draai. Wat dan gebeur
is dat alles wat jy doen, gesien kan word in terme van hoe ver
hierdie aktiwiteit van die PUNT af is. Basiese higiëne en
voedselinname onderhou byvoorbeeld die liggaam, wat
noodsaaklik is vir jou om jou lewe (wat nie moontlik is sonder
die liggaam nie) te laat draai om hierdie PUNT. So ook is dit
met werk, of dan inkomste genererende arbeid, wat in die
eerste plek gedoen word om kapitaal te verdien om jou lewe
te onderhou. (Tensy jou werk die PUNT van jou lewe is,
wat `n saak is wat jy met jouself moet uitsorteer.) Nog `n
voorbeeld is my eie EFL-projekte. Ek kontempleer tans of `n
sekere reeks uit drie of vyf boeke moet bestaan, hoeveel prente
daarin moet kom, of dit in kleur of swart-en-wit moet wees,
hoeveel en watse tipe oefeninge ek moet insluit, wat die
grootte van die boek moet wees, en so meer. Solank ek weet
hierdie besluite wat ek moet maak, is steeds verwant aan die
PUNT van my lewe (in hierdie geval in 'n
sekondêre/onderhoudende/bevorderlike rol) kan ek
voortgaan om dit te doen sonder om `n eksistensiële krisis
daaroor te ontwikkel.
17:02
Alles draai om die PUNT.
Die PUNT is nie `n doelwit waarna jy streef en dan bereik
nie — dis iets waarom jou lewe draai. Jy streef wel vir jare
daarna om iets te bewerkstellig SODAT jou lewe om hierdie
PUNT kan draai.
90
[27/01/153: Wat is “doel”, en wat is “punt”? `n Doel is `n rede
hoekom jy iets doen (soos leef). Jy kan 6f slaag daarin, 6f
misluk. `n Punt is `n spil waarom dinge draai. Hoekom draai
dinge om daai spesifieke spil? Dalk omdat dit jou in staat stel
om die doel van jou lewe na te streef. Dus: om die doel van
jou lewe na te streef en te vervul, moet jou lewe om `n
bepaalde spil draai. ]
[13/06/15: `n Vrou sê, “Om my kinders gelukkig te hou en
hulle goed groot te maak sodat hulle self eendag produktiewe
lede van die gemeenskap kan wees en kan help om beskawing
te onderhou, is die doel van my lewe ... Nee, wag. Die vrou
sê eintlik: “Die doel van my lewe is om `n bydrae te lewer om
van die wêreld `n ordentlike plek te maak, vir myself, vir my
kinders, vir al die ander mense wat ek liefhet, en vir almal met
wie ons die wêreld deel. In ag genome dat ek dit sien as die
doel van my bestaan, sien ek my primêre rol op hierdie
stadium van my lewe om my kinders gelukkig te hou en hulle
goed groot te maak sodat hulle self eendag produktiewe lede
van die gemeenskap kan wees en kan help om beskawing te
onderhou. Om dit te kan doen, om hierdie rol behoorlik te kan
speel, moet my kinders die PUNT wees waarom my lewe tans
draai.”
Saterdag 7 Mei 2005
Om onafhanklike welstand te bewerkstellig deur
entrepreneurskap en kreatiwiteit, ten einde (meeste van) my
eie tyd te besit, om my daaglikse bestaan te kan toewy —te kan
aanwend — tot die nastrewing van doelwitte wat sal strek tot
die voordeel nie net van my eie lewe nie, maar ook tot die
vervulling van die potensiaal van ander mense om
doelgerigte, konstruktiewe, welwillende en gelukkige lewens
te lei. Om sodoende my eie aardse bestaan te laat draai
rondom hierdie sentrale PUNT.
91
Slegs waarde vir enkele ander mense
Maandag 9 Mei 2005
Besig om die woordeskatlys voor te lees aan die 16:30 tot
18:00 klas toe die woord “irrelevant” in my gedagtes opduik,
soos in, “Ek is bang na al my pogings is my lewe in
werklikheid irrelevant, met slegs waarde vir enkele ander
mense ...”
—a mundane life —
— a life of no significance —
[16/06/15: “slegs waarde vir enkele ander mense ...” — so wat
is die magiese nommer? 7? 53? 125? wanneer `n mens se lewe
waarde het vir hoeveel mense sal jy nie meer dink jou lewe is
irrelevant nie? jy red een persoon van verdrinking — kyk jy
rond om te sien of daar nie dalk nog mense is wat verdrink nie
want een is te min? jy red een persoon van sieldodende
armoede — nie goed genoeg nie? nie eens die moeite werd nie,
sal jy dink?]
92,
Waardig om te bestaan | Teleologie | Redelike
filosofie
Donderdag 12 Mei 2005
Ek het die afgelope ... sê, twintig jaar of so in die gewoonte
verval om te glo ek moet die heeltyd bewys dat ek, Brand
Smit, waardig is om te bestaan, dat my geboorte nie 'n swak
oordeelsfout was nie, dat ek moet bewys — voortdurend — dat
ek inderdaad die bloed in my are waardig is. Wat ook al die
rede hiervoor, dit gaan my dryf tot in `n vroeë graf.
Saterdag 14 Mei 2005
Ek moet laat gaan. Ek moet aanvaar dat my lewe een of ander
tyd gaan eindig, dat die wêreld sal voortgaan sonder my,
amper ... amper asof ek nooit hier was nie.
Sien die ware verhouding tussen dinge, en jou eie plek in
die Groter Werklikheid.
Ek moet insien dat my lewe nie naastenby so waardevol is
as wat ek graag reken nie. (Kan `n suicide-of-sorts ingewerk
word in hierdie begrip?)
* N
`n Geval dus van erken dat jou grootste vrees tot `n groot mate
waar is? Daar's `n aangename element aan hierdie tipe
aanvaarding ...
Sondag 15 Mei 2005
“Aristotle came more and more to think of the universe as a
vast complex of organisms each striving to attain the end
assigned by Nature to it. [...] The Aristotelian system is often
described as “teleological'.” —- Uit die inleiding tot Aristotles
se Ethics
93
17/06/15:
“A teleology is an account of a given thing's purpose. For
example, a teleological explanation of why forks have prongs
is that this design helps humans eat certain foods; stabbing
food to help humans eat is what forks are for.
A purpose that is imposed by a human use, such as that of
a fork, is called extrinsic. Natural teleology contends that
natural entities have intrinsic purposes, irrespective of human
use or opinion. For instance, Aristotle claimed that an acorn's
intrinsic telos is to become a fully grown oak tree.
Though ancient atomists rejected the notion of natural
teleology, teleological accounts of non-personal or non-
human nature were explored and often endorsed in ancient
and medieval philosophies, but fell into disfavor during the
modern era (1600-1900).
In the late 18th century, Immanuel Kant used the concept
of telos as a regulative principle in his Critigue of Judgment.
Teleology was also fundamental to the speculative philosophy
of Georg Wilhelm Friedrich Hegel.
Contemporary philosophers and scientists are still actively
discussing whether teleological talk is useful or accurate in
doing modern philosophy and science. For instance, in 2012,
Thomas Nagel proposed a neo-Darwinian account of
evolution that incorporates impersonal, natural teleological
laws to explain the existence of life, consciousness,
rationality, and objective value.”
Bron: https://en.wikipedia.org/wikv/Teleology
Maandag 16 Mei 2005
13:51
Die Griekse filosowe, of dan spesifiek Aristoteles, het nie
vanuit die staanspoor op gesag aanspraak gemaak op
teologiese gronde, wat hulle veronderstel het almal, of dan die
94
meerderheid, aanvaar nie. Hulle fondasie was een van rede,
van `n groep mense wat om `n spreekwoordelike tafel sit en
sê, “Laat ons ooreenkom dat ons intelligente wesens is, dat
ons bewus is van ons bestaan, en dat ons in staat is tot goeie
aksies, en ook in staat is tot die teenoorgestelde van goeie
aksies. Laat ons voortgaan om te definieer wat “goed' beteken,
in die praktyk, en wat 'sleg' beteken, hoe ons eersgenoemde
kan nastreef, en ook die redes hoekom dit beter is.”
In hierdie opsig is my eie beskeie pogings van die
afgelope paar jaar nader aan die Griekse filosowe van meer as
23 eeue gelede, as aan moderne predikers en teoloë.
18:24
Is ek net nog `n toevallige samesmelting van sperm- en eiersel
wat sover 33 jaar en `n paar maande oorleef het, en daagliks,
saam met biljoene ander op die planeet, of miljoene ander op
hierdie eiland, of duisende ander in hierdie stad, `n stryd voer
om kos, skuiling, `n bietjie gemak en vermaak elke dan en wan
— in kort, wat stry vir my plekkie in die son, OF ... kan ek `n
bydrae maak tot ander mense se lewens, wat die waarde van
my eie lewe sal transendeer verby hierdie tyd en hierdie plek?
(31/12/2013: Die antwoord op die eerste deel van die vraag is,
ja. Die antwoord op die tweede deel: dit sal goed wees indien
jy kan. ]
95
Waarde in die Groter Beskouing
Woensdag 1 Junie 2005
15:4]
Die feodale orde en die georganiseerde samelewings wat
gevolg het op die feodale orde is goeie illustrasies van hoe
mens gebore word met sekere gegewens — nooit in sement
geanker nie, maar waarvolgens mense nietemin hul lewens
slyt.
So ook is dit vandag. Tensy jy gebore word met
uitstekende — inderdaad, voortreflike — afkoms en ander
gegewens in terme van posisie, welvaart en voorgeskrewe rol
en funksie — val jy in die groep waarin meeste mense hulself
bevind: waar jou posisie asook jou waarde vir alle praktiese
doeleindes by verstek neerkom op fokkol in die Groter
Beskouing van Dinge, of Slegs van Waarde vir Vriende en
Familie.
Dit kom dus daarop neer dat, teen die tyd wat jy `n
funksionerende volwassene is, jy in een van drie groepe
sorteer: a) Fokkol in die Groter Beskouing van Dinge, Slegs
van Waarde vir Vriende en Familie; b) rol, funksie en waarde
wat verder strek as jou Kring van Vriende en Familie; o)
Fokkol in die Groter Beskouing van Dinge, en van Geen
Waarde vir Enige Lewende Wese. (Trein arriveer. Die punt:
as dit nie gegee is nie, maak dit `n werklikheid.)
16:08
Stelling: Sommige mense se lewens het slegs waarde vir
vriende en familie, en per toeval moontlik ook vir enkeles
buite hierdie kring. (Kom ons noem dit vir die oomblik Tipe
A.)
96
Stelling: Sommige mense se lewens het waarde vir vriende en
familie, en deur eie wil ook vir enkeles buite hierdie kring.
(Tipe B)
Stelling: Sommige mense se lewens het waarde vir vriende en
familie, en deur eie wil ook vir mense wat hulle nooit
persoonlik sal ontmoet nie, op plekke wat nooit deur die
persoon besoek sal word nie. $y of haar waarde oortref dus
die tyd en plek waar sy of haar bestaan gevoer word. (Tipe C)
Stelling: Sommige mense se lewens het waarde vir vriende en
familie, asook deur eie wil vir mense wat hulle nooit
persoonlik sal ontmoet nie, op plekke wat hulle nooit sal
besoek nie; hierdie individue se name sal opgeteken word in
die amptelike politieke geskiedenis van `n nasie. (Tipe D)
Stelling: Selfde as Tipe D, maar grootliks vanweë gegewe
faktore eerder as eie wil, byvoorbeeld die kroonprins van die
Britse koningshuis. (Tipe E)
Nota: Sommige Tipes A aanvaar hulle redelik beperkte
waarde. Ander murmureer, maar doen nooit iets om dit te
verander nie (kan dus genoem word, onderskeidelik Tipe A en
Tipe A2).
Stelling: Sommige mense se lewens het geen waarde vir
vriende en familie nie (moontlik vanweë die afwesigheid van
die persoon in familie en voormalige vriende se lewens, en/of
die afwesigheid van vriende en familie in die persoon se
lewe), en het ook geen waarde vir enige ander mens of dier
nie. (Tipe A2)
97
Nie almal is belangrik nie
Maandag 6 Junie 2005
20:20
Aan die einde kom en gaan 99.9% van die mense op aarde, en
dra 6f by tot die handhawing en groei van Beskawing, 6f dra
by tot die vernietiging daarvan. Van slegs 0.01% van mense
en dalk selfs minder sal daar in terugskouing gesê kan word
dat hulle buitengewoon was, verhewe bo meeste van hul
tydgenote, selfs dat hulle “bestem” was vir belangrike rolle.
22:20
Almal wil weet dat hulle belangrik is. Die gedagte dat jy vir
niemand — geen mens of dier — van enige belang is nie, is vir
meeste mense te veel om te verduur. Hoe bevestig mense hul
waarde? Hoe maak hulle op daarvoor as hulle van mening is
dat hulle waarde onbeduidend is?
98
Die tipe volwassenes wat ons word
Saterdag 2 Julie 2005
11:35
Ek is besig om `n Kevin Bacon movie te kyk, en `n spesifieke
storielyn vang my onkant vir die soveelste keer in my
volwasse lewe. Nou, ek weet dis net `n movie, maar dis nie
wetenskapfiksie nie, dis `n gedramatiseerde weergawe van `n
lewe waarmee ek seker is meeste kykers, wat sekerlik in die
miljoene tel, kan assosieer.
Die storie verloop soos volg: `n jong man wat ambisies
het om `n skrywer te wees en `n beskouing het van homself as
iemand wat nie net dieselfde wil doen as die spreekwoordelike
almal nie, trou met `n jong vrou wie se karakter nie so duidelik
ontwikkel is as haar eggenoot s'n nie, maar wat mens kan
veronderstel ambisies het van `n meer konvensionele lewe.
Hulle koop `n huis in `n middelklasbuurt. Hy kry werk by `n
advertensie maatskappy, en probeer skryf in die aande, maar
kry nie veel uitgerig nie. Hy weet nie regtig wat hy wil hê uit
die lewe nie, maar werk nietemin om die “huis” wat sy lewe
is, te handhaaf — `n lewe wat hy nie soseer gekies het nie as
dit net gebeur het as `n standaard opsie waarvoor hy die regte
aksies geneem het op die regte tye, soos om op te daag vir `n
werksonderhoud en om op te daag by die bank om vorms in
te vul vir `n huislening. Hy wonder hoekom hy homself nie
net kan aanvaar soos hy is nie, en tevrede kan wees met die
plek waar hy is nie.
Soos verwag kon word, vat dit nie lank voor swangerskap
en kinders deel word van die storie nie. Die man kla dat sy
lewe sonder betekenis is, en dit word toenemend gesuggereer
dat “fatherhood” die groot verskil gaan maak.
Die storie verloop dus soos volg:
— Man en vrou trou.
99
— Man en vrou is onseker oor die werklike waarde van hul
lewens in die Groter Beskouing van Dinge (en hoewel dit al
genoem is dat ons nie altyd leef in die Groter Beskouing van
Dinge nie, leef ons ook nie net in die wêreld van vrot melk en
vals musiek en kinders wat skree nie — al hierdie dinge is deel
van iets groters, en dit weet meeste van ons). Hulle glo
moontlik selfs dat hulle hul bestaan moet regverdig. Hulle
moet aan die wêreld kan wys dat ook hulle iets werd is, en `n
waardige aanspraak kan maak op die suurstof wat hulle
inasem, en die son wat hul wange warm bak.
— Hulle kry @rens werk, koop `n huis, en probeer die gate
vul wat onsekerheid oor die waarde van hul bestaan brand op
hulle bewussyn soos `n oop vlam gate sal brand deur delikate
ryspapier.
— Hulle kry kinders — die blydskap, die groot aanpassing
wat hulle moet maak in hul daaglikse lewens, die geluk en die
gelukwensings onderstreep dat hulle `n goeie punt bereik het.
Hulle is nou ouers, wat beteken nuwe rolle om te speel asook
die addisionele waarde wat dit aan hul lewens gee in die
Groter Beskouing van Dinge. Die kind of kinders word
grootgemaak om aanvanklik soos hulle ouers te wees (taal,
sport voorkeure, religieuse waardes en ander lojaliteite), en
na `n paar dekades dalk soortgelyke lewens te leef. Die hele
siklus word voortgesit: kry kinders, volwassenheid, kry
kinders, volwassenheid, kry kinders ...
Wat is my probleem hiermee? Ek hou van kinders! My eie
susters het pragtige kinders en ek is gelukkig vir hulle! Ek wil
dalk self eendag kinders hê! Wat is my probleem met hierdie
mees primitiewe, mees wydverspreide verskynsel? My
probleem is die tipe volwassenes wat vele mense word. En ek
glo die tipe volwassenes wat mense word, word sterk
beinvloed deur die rede of redes hoekom hulle in die eerste
plek ontstaan het. [Dink byvoorbeeld aan Prins William van
Brittanje: rede vir ontstaan: om eendag koning te word (of
koningin as die dobbelsteen anders geval he0).] As ek kyk na
my eie geval, het my ouers my dalk gehad omdat hulle meer
kinders wou hê om hul eie selfsugtige redes. Ek het oukei
100
uitgedraai. As volwassene lewer ek pittige dog effens siniese
kommentaar oor ander volwassenes se lewens, ek betaal my
rekeninge (laat, maar darem), en ek glo ek maak my bydrae,
hoe beskeie ook al, tot die vooruitgang van beskawing, of ten
minste tot die behoud van wat goed is.
Is dit nie aan die einde goed genoeg nie?
Ek dink dis tyd dat ek een van die naarste waarhede ooit
in die gesig staar en dit erken: Nie almal se lewens is belangrik
in die Groter Beskouing van Dinge nie. Om een lewe te hê
met waarde wat die primêre behoeftige-organisme-gedrag-
tot-behoefte-vervulling-model oortref, is moontlik dosyne
primêre modelle nodig. Dis `n aaklige waarheid hierdie: dat
my lewe in die Groter Beskouing van Dinge meer werd is as
iemand anders s'n, en dat iemand anders se lewe weer meer
waarde het as myne — dat ek inderdaad wegdoenbaar is ter
wille van `n ander wie se lewe meer kosbaar is, meer
waardevol as my eie. (En ek verwys nie na waarde van my
lewe in die sin dat my lewe waarde het vir my ma, en Piet X
se lewe het waarde vir Moeder X nie, ek praat van waarde
waar verhoudings nie ter sprake is nie.)
Wat dit sal beteken is dat dalk soveel as nege uit elke tien
volwasse mense kinders moet produseer om waarde te gee aan
hulle lewens, en om hul deel by te dra tot die bevrediging van
die behoeftes van die gemeenskap in die dekades wat kom
(kinders word onderwysers, en dokters, en padbouers, en so
meer). Een uit elke tien, of dalk net een uit elke honderd
mense, doen meer — iets wat hul waarde transendeer bo hulle
intieme binnesirkel en die arbeidswaarde wat hulle het vir die
plaaslike ekonomie. Ten einde hierdie een-uit-tien of een-uit-
honderd mense te produseer, MOET MEESTE VOLWASSE
MENSE KINDERS KRY. Dis hoe dit is. Dis tyd dat ek dit
aanvaar.
(Terloops, die movie se naam is, She 's having a baby.)
101
23:40
Weereens kom dit hierop neer: daar is geen universele
menslike waarde nie. Elke persoon moet sy of haar eie waarde
uitwerk in die Groter Beskouing van Dinge. As hy of sy nie
tevrede is met die voorlopige uitslag nie, moet hy of sy self
aksies neem om `n gewenste waarde te bereik — sover dit binne
sy of haar vermoë is.
Wat is jou waarde as jy dit nie self uitwerk nie, en as jy
nie tel onder die groep mense wat gepla is met hulle waarde
in die Groter Beskouing van Dinge nie? Dan is jou waarde die
resultaat van noodlot — plek en tyd van geboorte, geslag,
familie, sosio-ekonomiese status, ras, ensovoorts, behoeftes
van die gemeenskap — x-hoeveelheid onderwysers benodig, X-
hoeveelheid rommelverwyderaars, ensovoorts, en keuses en
aksies wat jy neem, of geneem het om jou behoeftes te
bevredig tot op die huidige oomblik.
Great. (Moontlike titel of subtitel vir `n opstel:
Aanvanklik oor `n movie.)
[Sê jy werk jou eie waarde uit — wat dit ook al beteken, en jy
reken jy kan ook getel word onder die groep mense wat gepla
is met hul waarde in die Groter Beskouing van Dinge, is dit
nie uiteindelik ook 100% deel van jou proses om jou eie
behoeftes te bevredig nie? Een uit 100 mense wat dan uitstyg
bo die spreekwoordelike massas, doen dan so vir dieselfde
rede hoekom `n bestaansboer `n aartappel plant en oes: om eie
behoeftes te bevredig. ]
102
Stellings en vrae | Vier doelwitte
Maandag 25 Julie 2005
10:25
Uiteindelik kom alle vrae oor eie identiteit, geloof,
oortuigings, geintegreerde beskouing van bestaan en
lewensfilosofie neer op `n praktiese aangeleentheid: Hoe moet
ek funksioneer? Hoe moet ek leef van slaap tot slaap? Wat
moet ek doen met die bestaan wat ek nie anders kan as om te
erken nie?
15:45
Al daai vrae van die 10:25 teks kom neer op meer as net
funksionering. Dit kom ook neer op die resultate wat jy sal
agterlaat van jou bestaan.
* N
Ek maak `n stelling: My gunsteling kleur is groen. `n Ander
persoon hoor dit en dink, “Wat is my gunsteling kleur?”
Ek sê, “As ek NT$100,000 het, sal ek vir drie maande lank
China toe gaan.”
Die ander persoon sê, “O. Wat sal ek doen as ek
NT$100,000 het?”
Ek sê, “Die doel van my lewe is om
Die ander persoon hoor dit, en dink na oor sy of haar eie
lewe. “Wat is die doel van my bestaan?” sal die persoon vra.
Die punt is dus nie om net vrae te vra nie, maar om ook te
sê wat jy glo, wat jy doen, en hoe jy dinge sien. `n Ander
persoon hoor wat jy sê, of lees wat jy geskryf het, en `n
innerlike stem skop ook in by daai persoon, wat dan van
dieselfde vrae vra wat jy oor die jare gekontempleer het.
””
103
18:50
Vraag: Waaroor gaan die lewe? (Een van verskeie moontlike
formulerings van wat in beginsel dieselfde vraag is.)
Antwoord: Funksionering 4 Eindresultate
Saterdag 30 Julie 2005
My vier doelwitte in die lewe is as volg:
1. Om gelukkig te wees, en as ek gelukkig kan wees saam met
iemand, sal dit uitermatig goed wees.
2. Kreatiewe onafhanklikheid — om te kan skep, om te kan
produseer wat ek goedvind, en nie soos dit gedikteer word
deur ander nie.
3. Finansiële onafhanklikheid — om nooit in enige iemand se
oë hoef te kyk vir geld nie; om oor voldoende kapitaal te
beskik om die volgende moontlik te maak: kreatiewe
onafhanklikheid, in werklikheid en nie net as `n ideaal nie; om
dinge te kan doen wat my gelukkig maak; om `n huislike
omgewing te kan skep, of om mede-skepper te wees van `n
tuiste, waar ek gemaklik kan werk, kuier en rus; om `n
lewenstyl te kan bekostig wat ek al vir jare lank nastreef.
4. Om ander mense by te staan in hille stryd om oorlewing,
en/of om van waarde te wees in hul eie pogings om `n begrip
te ontwikkel van hul bestaan wat hulle in staat sal stel om
gelukkige en produktiewe lewens te kan lei; ook om by te dra
tot `n gesonder habitat vir mens en dier.
104
Om iets agter te laat
Donderdag 29 September 2005
Tien hoop dat hulle iets waardevol agter sal laat van hul
lewens. Ses besef na X-jare as volwassene dat die enigste
manier hoe hulle iets kan nalaat van hul bestaan, en
terselfdertyd `n bevredigende rol kan speel, is om kinders te
hê. Drie reken uiteindelik dat hulle geen kans het om iets na
te laat of enigsins `n beduidende rol te speel nie, of hulle het
geen motivering vir die aksies wat van hulle vereis word om
iets waardevol na te laat of `n min of meer waardevolle rol te
speel nie.
*
Bogenoemde is `n oorvereenvoudigde voorstelling. In
werklikheid begin vele met die proses om iets waardevol agter
te laat, dinge loop skeef, en hulle lewens eindig gestroop van
alle waardigheid en selfrespek.
Ander weer kry kinders in `n desperate poging om beter
te verskyn aan hulself en aan familie en vriende, net om tien
jaar later, as gevolg van `n sameloop van omstandighede,
benewens die rol wat hulle speel om kinders groot te maak,
ook `n ander prominente rol te speel of bydrae te maak wat `n
onuitwisbare en baie konstruktiewe resultaat sal agterlaat van
hul bestaan.
En dan is daar ander wat reken hedonisme is hul gelukkige
lot en persoonlike religie, maar wat soms eindig as martelaars
vir `n goeie saak waarvoor hulle as hedoniste, jare tevore,
nooit `n minuut van hul tyd sou afknyp nie.
105
de de dk RR RR AR AE dd RE
Woensdag 30 November 2005
Stryd is `n kernaspek van ons bestaan — aanvanklik vir
oorlewing, en daarna vir meer. Om uit te werk wat hierdie
“meer” is, is deel van ons lewensreis.
Ook, hoe voer ons die stryd? Hoe bestaan ons van dag tot
dag? Ons bestaan, en handhaaf en rig ons stryd, deur `n
Spesifieke Persoon te word, met `n min of meer unieke
identiteit. Hierdie identiteit stel ons in staat om te oorleef en
te funksioneer. Ons persoonlike stryd word rigting gegee deur
tradisie, kultuur of religie, of dit word gedefinieer deur onsself
in `n komplekse proses wat elemente van verskillende bronne
insluit. Hierdie stryd word die doel van ons bestaan — dit gee
waarde en betekenis aan ons lewens.
de de dk RR RR AA HE dd RE
106
Lewe wat `n doel dien | Intelligente, kreatiewe
agent — of agente
Dinsdag 6 Desember 2005
Ek het nodig dat my lewe `n doel moet dien. Hierop sal
sommige mense dalk ietwat skepties reageer. “Doel?” sal
hulle vra. “Doel in die lewe is 'n primitiewe religieuse konsep.
Dit veronderstel dinge wat nie bewys kan word nie. Dit
impliseer ook dat jou lewe waardeloos is tensy dit `n doel
dien.”
My reaksie: Gestel jy het twee mans, Meneer A en Meneer
B. Laasgenoemde het geen begeerte om te voel dat sy lewe `n
doel dien nie. Sy fokus is meestal op homself, en op sy eie
materiële en emosionele behoeftes. Hy werk — want hy het die
geld nodig; hy trou — want dis beter as om alleen te wees; en
hy maak vriende — want hy hou van die gevoel dat ander
mense van hou, hy hou van die geselskap, en dit verlig sy
verveling. Sy lewe bestaan dus uit familie, vriende, werk, en
ander dinge wat hy geniet om te doen. Hy streef nie aktief
daarna om enige iets te doen of om deel te wees van enige iets
wat hom na sy eie lewe sal laat kyk met die oortuiging dat hy
een of ander (goeie) doel dien nie (Die kans is dat hy sonder
om te probeer `n goeie doel dien, of al gedien het, maar ter
wille van hierdie argument is dit belangriker om sy geval te
illustreer as een waar geen doel aktief en doelbewus gedien
word nie.)
Meneer A, aan die ander kant, is een van daai mense wat
glo om bloot te bestaan — om te werk, `n gesin van sy eie te
hê, om vriend te wees en vriende te hê, en om dinge te doen
wat hy geniet — nie genoeg is nie. Hy voel `n sterk drang om `n
goeie doel te dien — iets wat sy lewe meer waarde en betekenis
sal gee. Gestel hy kies as sy doel in die lewe om regsdienste
te lewer aan mense wat nie oor die finansiële hulpbronne
beskik om hierdie diens te kan bekostig wanneer hulle dit
nodig het nie. Oor die verloop van 30 jaar verskaf hy
107
regsadvies — direk, of indirek deur `n organisasie wat hy begin
het — aan honderde, selfs duisende mense. (Dit mag wees dat
hy hierdie doelgerigte lewe nastreef as `n volger van een of
ander godsdiens, wat ook aan hom die satisfaksie sal verleen
dat sy diens gesanksioneer word deur `'n spesifieke
godsdiensgemeenskap. Dit mag ook wees dat hy `n ateis is, en
dat hy gemotiveer word deur die selfrespek wat sy diens
inspireer, en deur die respek en dankbaarheid wat ander mense
hom gee. Sy keuse om `n doelgerigte lewe na te streef sal `n
positiewe resultaat hê op mense ongeag of sy keuse
gemotiveer word deur een of ander religieuse oortuiging.)
Kom ons sê beide Menere A en B is gebore in dieselfde
jaar, in dieselfde stad, met soortgelyke kulturele agtergrond en
SOS10-ekonomiese status, en kom ons sê verder hulle albei
sterf in dieselfde jaar na `n kort siekbed. Meneer B se lewe
was goed. Hy sal gemis word deur sy kollegas, sy vriende, en
sy familie. Meneer A het ook `n goeie lewe gehad, en hy sal
ook gemis word deur kollegas, vriende en familie. Wat is die
verskil? Meneer A se lewe het honderde, selfs duisende mense
se lewens verbeter. Sy lewe het waarde gehad wat die
lewenswaarde van die gemiddelde persoon wat nie aktief `n
doelgerigte lewe nastreef nie, ver oortref. Hy sterf met die
vervulling dat sy lewe `n doel gedien het. Hy het sy lewe
geleef met die vervulling dat sy kollegas, vriende en familie
nie die enigste mense was wat voordeel getrek het uit sy
bestaan en die keuses wat hy gemaak het nie. Meneer B het
geleef sonder hierdie vervulling, en hy het gesterf wetende dat
benewens sy binnesirkel nie veel ander mense veel voordeel
getrek het uit sy bestaan nie. Hopelik het dit nie veel aan hom
saakgemaak nie, siende dat hy reeds vroeg in sy volwasse
lewe dit duidelik gemaak het dat hy nie die begeerte voel om
enige doel te dien nie, of dat sy lewe waarde en betekenis moet
hê buiten wat hy, of sy binnesirkel daaruit kry nie.
Hierop reageer my debatsvennoot: “So dit gaan oor
persoonlike vervulling? Of gaan dit oor nommers — die een ou
se lewe raak honderde, selfs duisende ander mense, en die
ander ou se lewe raak miskien 20 ander mense?”
108
My antwoord: Een ou se lewe het twee dosyn of so ander
mense se lewens positief geaffekteer. Die ander ou het
honderde, selfs duisende mense se lewens positief
geaffekteer. Wat presies is jou vraag? [*]
Debatsvennoot: “Gestel ek vertel jou daar's `n nuwe pil
op die mark wat geen newe-effekte het nie, wat uiters
bekostigbaar is, en dit bevat `n natuurlike bestanddeel wat jou
brein voorsien van presies dieselfde gevoel as wat `n mens sal
kry van `n doelgerigte lewe. Dit sal jou dus dieselfde skop gee,
sonder enige moeite!”
Ek: En die mense wie se lewens ek dalk positief kon
beinvloed het, bly ongeaffekteer. Werklike resultate van die
aksies wat ek beplan het, bly ongerealiseer. Ek sal sê, nee
dankie. Ek sal eerder die moeite doen.
* [Die vraag is dalk, is dit beter om twee mense se lewe
positief te affekteer as net een? Wat van om 2,243 mense se
lewe positief te affekteer teenoor 2,242 mense? Wat van een
persoon wat 50,000 mense se lewens positief affekteer en die
ander persoon wat positief en konstruktief bydra tot slegs 76
mense se lewenskwaliteit?]
Woensdag 7 Desember 2005
Vir baie mense is die idee dat daar geen intelligente, kreatiewe
agent is agter alles wat bestaan nie, die mees verregaande ding
waaraan enige mens kan dink. Wat, of wie hierdie agent is —
of wat of wie hierdie agente is, is iets waaroor mense al
wonder, argumenteer, oorlog voer en sterf sedert mense begin
dink het aan dinge. Ons het hierdie veronderstelde agent — of
agente — name gegee. Ons het hom/haar/hulle menslike
eienskappe gegee. Ons het selfs gedink aan die geslag en
voorkoms van hierdie veronderstelde agent — of agente. Vele
mense is tevrede met `n eenvoudige term: “God.”
Ons kan voortgaan om te dink, te redeneer, te baklei en te
sterf vir spesifieke oortuigings oor hierdie agent — of hierdie
agente. Dit is blykbaar in ons natuur om so te doen. En as dit
109
vir mense `n gevoel gee van doel en sekerheid en betekenis in
hul lewens, dan maak dit seker sin tot `n mate dat ons
voortgaan om dit te doen. Een ding bly egter staan: vir baie
mense is daar niks wat enige iets kan wegneem van die feit
dat `n intelligente, kreatiewe mag die enigste redelike
verduideliking is vir ons eie bestaan, en vir die bestaan van
alle ander vorme van lewe nie.
Waarom hierdie veronderstelde intelligente, kreatiewe
mag ons bestaan veroorsaak het, of ons bestaan `n doel dien,
en selfs die moontlike aard van hierdie veronderstelde agent,
of van hierdie agente, hierdie is vrae wat so boeiend sal bly
soos hulle nog altyd was.
110
`n Lewensbeskouing om oor verleë te voel
Donderdag 26 Januarie 2006
20:13
Vrees vir verleentheid: die groot, verskuilde oorsaak vir `n
sekere benadering tot die lewe wat ek nog nooit kon skud nie.
Ek het nog altyd gedink as mens kom op jou sterwensoomblik,
en jy't vyf minute te vore nog rondgespring en gelag van
blydskap dat jy lewe, hoe verleë jy nie moet voel in daai
oomblik voor jy jou laaste asem uitblaas nie. Dink net hoe laf,
hoe simpel jy sal voel! Amper asof jy vir die Engel van Dood
wil sê, “Jammer dat ek vyf minute gelede nog so ligsinnig
was ...as ek geweet het... en ek moes geweet het! As ek maar
op daai oomblik gedink het daaraan dat ek oor vyf minute my
laaste asem sou uitblaas ... sou ek soveel ernstiger gewees
het! Ek sou nie grappies gemaak het en opgewekte musiek
geluister het nie! Ek het inderdaad Dood disrespekteer deur so
ligsinnig te wees! Kyk nou na my! Ek voel so ontsettend
skaam ...”
So dan is `n mens maar ernstig die heeltyd. Of indien dan
nie die heeltyd nie, sorg jy dat jy gereeld genoeg dink aan die
dood, en aan slegte dinge wat kan gebeur, en aan al die
situasies wat dreig met moeilikheid as jy nie oppas nie, sodat
wanneer jy in die moeilikheid kom, of nog erger, as jy Dood
in die gesig staar, jy ten minste nie skaam hoef te wees nie.
Sodat niemand, minste van almal jyself, op daai laaste
oomblik kan sê nie, “Ja, en om te dink jy't oomblikke gelede
nog so lekker gelag!” Of, “Jy was nou die dag nog so
gelukkig. Kyk hoe simpel lyk jy nou!”
Vrees vir verleentheid — hoeveel kommervrye dae,
hoeveel geluk offer ek nie op, op die altaar van hierdie vrees
nie?
*
111
Wat is vrees vir verleentheid? Wat is skaamte? Is dit nie om
ontbloot te word vir wat jy is nie— naak, klein, weerloos, bang,
en aan die einde, sterflik, soos `n plant of `n insek? Dit ten
spyte van ons beste pogings om onsself te laat verskyn as beter
en meer gesofistikeerd as insekte of plante of ander diere.
“Ts ons dan nie belangriker as `n plant of `n insek nie?”
mag jy dalk vra.
Natuurlik is ons, sal vele argumenteer. Maar op watter
punt word Belangriker As `n Plant of `n Insek ons ondergang?
Op watter punt raak trots en selfliefde die oorsake van ons
vrees om ontbloot te word?
Aan die einde: Wat is ons werklik? Wat is ons werklike
waarde? Hoe word dit gemeet? En is `n laaste oomblik van
skaamtelose erkenning van ons sterflikheid dit werd om die
heeltyd in ons spoor te trap om nie te gelukkig te wees nie?
20:43
Asof 'n mens verder sal val wanneer Dood en Onheil jou tref
terwyl jy hard probeer het om jouself oor minder te bekommer
en dalk `n bietjie gelukkiger te wees, en so nou en dan geslaag
het daarin.
Bly dan maar sukkelend, bly maar arm, kruip maar voort
in die modder ... ten minste sal jy nie so ver val nie.
En droom! Ja, droom van baie geld en lekker tye en doen
wat jy wil! Drome is goedkoop! Moet net nooit hard genoeg
daaraan werk om dit waar te maak nie. Want as jy eers baie
geld het, as jy sien hoe lekker dit is ... dat dae verby gaan wat
jy nie bekommerd is oor enige iets nie, wat jy reis en
interessante plekke sien en tyd spandeer met familie en dinge
doen wat jy geniet ... gaan jy al hoe hoër klim ... gaan jy al
hoe verder val.
Twintig jaar gelede sou ek gedink het God kyk na my met
kwaai oë as ek te hoog wil klim. Nou is dit Dood en Onheil.
En jy moet hulle respekteer. “Bly laag,” sê jy vir jouself.
“Sukkel. Maar droom voort. Dit maak in elk geval nie saak
nie...”
112
Doel en rede — ten minste drie moontlikhede
Saterdag 29 Julie 2006
Moontlikheid 1: Daar is `n vooraf opgestelde plan en doel vir
my bestaan — wat beteken ieder en elke menslike lewe van die
afgelope 30,000 plus jare moes haarfyn beplan word om
(onder andere) “Brand Smit” te produseer. Dit beteken niks
kon aan toeval oorgelaat word nie, en geen faktor wat alles in
die wiele kon ry, soos vrye wil, kon enigsins toegelaat word
nie. Wat beteken niemand is skuldig aan enige aksies wat
hulle pleeg wat nie “goed” is nie, want almal speel net hul
rolle. ('n Sogenaamde krimineel is derhalwe net so skuldig
aan sy of haar misdaad as wat die akteur Anthony Hopkins
skuldig is aan moord in die film, Silence of the lambs.)
Moontlikheid 2: Daar is geen vooraf opgestelde plan nie, maar
dit is wel moontlik dat 'n plan en doel opgestel is na my
geboorte, in ag genome bekende feite oor my bestaan
(agtergrond, etnisiteit, taal, ensovoorts) en statistiese
moontlikhede.
Moontlikheid 3: Vrye wil, wat beteken ekself definieer die
doel en rede vir my bestaan, en streef dit na so goed as wat ek
kan, volgens my vermoëns en diepte van my oortuigings.
(Ek het nie die nota doelbewus afgestuur op die “vrye wil”
moontlikheid nie; dit was eenvoudig die derde moontlikheid.
Daar mag ook ander moontlikhede wees.)
113
Ek besluit die doel van my bestaan
Dinsdag 1 Maart 2011
Ek kyk na `n stortkop, en ek sien iets wat se bestaan `n doel
dien. Ek weet ook dit is iets wat ontwerp is met `n bepaalde
doel in gedagte, en vervaardig is om hierdie doel te dien.
Sommige mense glo dit is logies om af te lei as daar 'n
doel aan jou bestaan is, dat jy — jy spesifiek — deur `n
Onsigbare Mag ontwerp en vervaardig is met sekere
spesifikasies om hierdie doel te dien.
Dit sal oneerlik van my wees om te laat blyk dat ek ook so
glo.
Waar laat dit my? Een moontlikheid is om te aanvaar dat
my lewe geen doel dien nie.
Gestel egter ek besluit my lewe moet een of ander doel
dien. In so 'n geval kan ek my lewe, selfs my persoon sover
dit moontlik is, ontwerp vir hierdie doel. Ek sal moet werk
binne beskikbare middele, maar is dit nie wat die mense agter
die stortkop ook gedoen het nie? Ek sal dus vir alle praktiese
doeleindes `n lewe vervaardig om `n sekere doel te dien.
My lewe sal dan uiteindelik hierdie doel dien, omdat ek
besluit het dit is die doel van my bestaan.
114
Drie breë moontlikhede vir hoe jy jou lewe
kan leef
Maandag 12 Maart 2012
Ek dink al vir lank dat ek alles wat ek tot nou toe geskryf het,
op `n punt moet trek om `n antwoord te kan gee vir die vraag:
Wat nou?
Een gedagte wat dalk ingewerk kan word: Ek glo daar is
drie breë moontlikhede vir hoe jy jou lewe kan leef.
Opsie een: Jy leef vir jouself, vir jou eie geluk, en vir jou
eie welsyn.
Opsie twee: Jy onttrek, en spandeer soveel tyd as moontlik
op jou eie. Dalk doen jy dit omdat jy jou eie geselskap verkies,
of omdat jy jou lewe eenvoudig wil hou. Dalk doen jy dit as
deel van `n spirituele eksperiment, wat sommige mense
noem, ʼn “soeke na God” of “om naby God te wees”. En dalk
doen jy dit net vir `n periode van jou lewe om dinge vir jouself
uit te sorteer.
Opsie drie: Jy leef vir iemand anders, of vir iets waarin jy
glo. Jy kies om jou eie geluk en welsyn, en die vervulling van
jou eie drome en ambisies tydelik op te skort, of permanent op
te offer, ten einde `n ander persoon of persone in hulle stryd
by te staan, of om jouself te bearbei vir die groei van 'n
instelling, of om `n saak te bevorder waarin jy glo.
Soms domineer een van bogenoemde drie leefstyle `n
persoon se lewe tot so `n mate dat dit nie moeilik is om te sien
in watter groep hierdie mense sorteer nie. Daar is wel ook baie
mense wat aspekte van al drie maniere van leef kombineer.
Sommige mense glo dis verkeerd om net vir hulleself te leef,
so hulle gee Nommer Drie sterk oorweging. Hoewel meeste
mense daarvan hou om deel te wees van iets groter as
hulleself, en werklik ander mense se geselskap geniet, droom
vele van ons ook soms van Nommer Twee — wanneer “alles”
“te veel” raak. En selfs al offer mense die beste deel van elke
dag op vir hulle kinders of vir vriende en familie, sal hulle
115
soms iets doen net vir hulleself — selfs al moet iemand
anders `n bietjie swaarder dra vir `n rukkie as gevolg daarvan.
116
Deurweek met spesifieke doel en funksie
Vrydag 20 Julie 2012
Stel jouself voor `n dik sny witbrood. Jy smeer `n dun lagie
botter op, en dan gooi jy omtrent sewe eetlepels goue stroop
oor die sny brood. Sewe eetlepels. Dan gaan kyk jy TV vir
So `n uur. Wat kry jy as jy terugkom in die kombuis? Soos
verwag kan word, kry jy `n sny brood absoluut deurweek met
stroop.
So is dit met doel en alle lewe op aarde. Alles van die oog
van die vlieg tot die onderdele van `n mikro-organisme, tot by
jou eie oë, vel, tone, bloed en beendere — alles is absoluut
deurtrek met spesifieke doel en funksie. [Eintlik nogal `n
komplekse saak. Eers het wetenskaplikes gedink heelwat van
die menslike genetiese struktuur is “gemors DNS” met geen
funksie nie, toe ontdek hulle dat hulle dalk `n paar dinge
misgekyk het.]
Hoe op aarde kan elke onderdeel van elke klein en groot
organisme en kreatuur op hierdie planeet `n spesifieke doel
hê, maar die geheel van die vis of die kokkerot of die renoster
het nie `n doel nie? Hoe kan elke klein onderdeel van die
mens `n spesifieke “taak” hê om te doen, maar die mens as
geheel nie? Hoe kan iemand sy skouers optrek en beweer dat
sy of haar lewe nie juis `n doel dien nie? En as dit wel `n doel
dien, weet hulle nie wat dit is nie.
Natuurlik word niemand gebore met `n nota vasgemaak
om hulle nek wat verduidelik wat die doel van hulle lewe
veronderstel is om te wees nie, maar hoeveel mense is nie juis
vreeslik entoesiasties om te soek na wat dalk die doel van
hulle lewens kan wees nie?
Het menslike lewe `n doel? Het elke individu `n spesifieke
rol om te vervul? Indien wel, wie — of wat — bepaal wat dit is?
En na watse moontlikhede kyk ons?
Vele mense wat wonder hieroor, sal draai na hulle
plaaslike dominee, pastoor, priester, imam of rabbi, en verwag
117
dat hierdie figure vir hulle sal sê wat die doel van hulle lewe
veronderstel is om te wees, om dit vir hulle uit te spel, om vir
hulle duidelike instruksies te gee.
Ek dink dit is lui. Ek dink dis die maklike pad. Ek dink
dis `n kort pad wat te veel mense vat.
`n Vraag: Berei die opvoeding wat ons kry van ons ouers,
en op skool, en by die breë gemeenskap, ons voor om uit te
sorteer of te ontdek wat die doel van ons lewens is?
Indien nie, wat kan ons as volwassenes doen om dit vir die
volgende geslag makliker te maak? Wat moet ons as
volwassenes doen, vandag, om hierdie soektog `n redelike
kans te gee op sukses — vir die volgende geslag, en ook vir
onsself?
Meer inligting:
“Gemors DNS”
https://en.wikipedia.org/wiki/Noncoding DNA#Junk DNA
“Junk DNA not so useless after all”
http://healthland.time.com/2012/09/06/junk-dna-not-so-
useless-after-all/
118
Resultaat, Proses, Identiteit en Geluk
Saterdag 11 Augustus 2012
RESULTAAT is wat saak maak. En met RESULTAAT word
nie net bedoel die bewerkings wat gemaak word die dag na
jou dood nie, maar die resultaat van elke taak, elke
onderneming, elke projek wat jy aanpak.
PROSES is wat RESULTAAT voorafgaan. PROSES is 6f
bevorderlik vir goeie RESULTAAT, 6f dis nie bevorderlik
daarvoor nie.
IDENTITEIT is wat jou in staat stel om te funksioneer in
die historiese tydvak wanneer jou bestaan uitspeel, en in die
plek waar jy gebore is, of waar jy jouself bevind as
volwassene. Jou IDENTITEIT is goed genoeg as dit jou in
staat stel om te oorleef, en as dit jou in staat stel om goeie
RESULTAAT na te streef.
GELUK is een van die kondisies wat PROSES die moeite
werd kan maak.
OM GELUKKIG TE WEES maak dit meer waarskynlik
— hoewel daar altyd uitsonderings is — dat die PROSES sal lei
tot goeie RESULTAAT.
Voorgedagte:
Ek het hierdie week my kantoorspasie begin oorskuif na `n
huis so vyftig meter van my ou woonstel af. Die nuwe plek —
eintlik net twee leë vertrekke op die tweede verdieping van `n
huis waar die eienaars so een keer elke twee maande kom
oornag as hulle besigheid in die stad het — is orraait, maar nie
perfek nie.
“Die resultaat van die proses is wat uiteindelik belangrik
is,” het ek gedink op pad terug huis toe vroeg vanaand, “en
die plek is goed genoeg om ten minste nie die proses te
ondermyn nie.”
119
de de dk RR RR AA AE dd RE
Maandag 15 April 2013
Vraag: Hoe regverdig jy jou bestaan?
Antwoord: Ek kan dit nie regverdig nie. Ek is gebore — het
geen keuse daaroor gehad nie. Ek leef. Ek probeer om meer
goed as sleg te doen. Ek probeer om iets te beteken vir `n paar
mense. Ek probeer om iets positief na te laat van my aardse
bestaan. Dis dit. Daar's geen regverdiging nie.
de de dk RR RR AR AE dd RE
120
Duidelik veel om te leer van `n kat (en `n kat
probeer nie eens om jou iets te leer nie)
Dinsdag 28 Mei 2013
Hoekom skryf ek?
Om `n saak te dien?
Om `n argument te probeer wen?
Om `n bydrae te maak?
Ek skryf, tot `n groot mate, om een ding te sê: Ek was hier.
Woensdag 3 Julie 2013
“Wat doen ek?” vra ek myself.
Sou die ou in die tronk ook hierdie vraag aan homself vra?
Indien wel, wat sou hy antwoord? $ou hy antwoord: “Niks, ek
is in die tronk”?
Indien die gesinsman homself die vraag vra, Sou hy
sekerlik antwoord, “Ek sorg vir my familie.”
Is dit genoeg? Is dit goed genoeg?
Vra die pastoor of dominee of sendeling die vraag, kan
hulle antwoord, “Ek doen God se wil.”
Maklik. Skuif die verantwoordelikheid oor op God. “Ek
voer net opdragte uit.”
Vra die soldaat homself die vraag, is die antwoord
soortgelyk aan dit wat die godsdienstige gee: `n vooraf
geformuleerde antwoord word geresiteer. Met oortuiging.
Sal die arm man of vrou in die plakkerskamp antwoord
dat hulle hul bes probeer om weer op hulle voete te kom?
Vra die ma van twee kinders in `n oorloggeteisterde
gebied haarself die vraag, is dit sekerlik heeltemal redelik as
sy antwoord: “Op hierdie stadium doen ek wat ek moet doen
om myself en my kinders veilig en aan die lewe te hou.”
Wat antwoord sy na die gewere stil geraak het?
Wat antwoord die egpaar wat pas teruggekeer het na die
ruines van hulle huis na twee jaar in `n vlugtelingkamp?
Wat antwoord die heroienverslaafde?
121
Wat antwoord die alkoholis wanneer hy sy eerste sopie
van die dag drink, kort na ontbyt?
Wat antwoord die gewetenlose besigheidsman? Sou hy
antwoord, “Ek maak soveel geld as wat ek kan,” asof jy dit
sekerlik kon raai?
Is hy werklik tevrede daarmee? As hy redelik intelligent
is, en so nou en dan `n bietjie dink oor dinge, en jy sit vir `n
uur saam met hom by `n koffiewinkel of `n kroegtoonbank,
wat sou sy meer uitgebreide antwoord wees?
Wat antwoord die entrepreneur met `n sosiale gewete?
Wat antwoord die jong politieke leier wat nog nie sy siel
verkoop het nie?
Wat antwoord die skrywer, die kunstenaar, die akteur, die
dramaturg, die komediant?
As almal moet koes vir koeëls of skrapnel, of hulle word
wakker in die nag van hongerpyne of koue, of van die
roepstem van `n honger geliefde, reageer almal net. As enige
een in die omgewing `n geleentheid wil aangryp om `n
filosofiese vraag te vra, sal hy of sy heel waarskynlik eenkant
toe gestoot word. As jy bloot reageer elke oomblik wat jy
wakker is, is die antwoord op wat jy doen, voor die hand
liggend.
Maar wat gebeur wanneer jy nie in onmiddellike gevaar is
nie, en jy opsies het waaroor jy `n besluit moet neem voor jy
oorgaan tot aksie? Wat doen jy dan? En hoekom spesifiek daai
keuse of aksie?
Vrydag 5 Julie 2013
Wat doen `n kat?
Die kat het nie gevra om gebore te word nie. Die kat het
geen keuse gehad oor sy spesie of geslag, of oor die tyd, plek
of omstandighede van sy geboorte nie.
En tog, daar is hy — of sy.
Wat doen die kat met sy daaglikse bestaan? Hy probeer
deur die dag en nag kom so spanningsloos as moontlik.
Dis al wat sin maak vir hom.
122
de de dk RR RR AA AE dd RE
Sondag 23 Februarie 2014
Om te weet wie jy is, is nie die einddoel nie.
Om te weet wie jy is, stel jou in staat om @rens te hoort,
om deel te wees van iets groter as jyself.
Om deel te wees van iets groter as jyself en te voel jy hoort
êrens, is egter ook nie die einddoel nie.
Die einddoel is om te glo jou lewe is die moeite werd om
te leef.
Om te voel jy hoort êrens, is bevorderlik daarvoor om te
glo jou lewe is die moeite werd om te leef.
Om oor `n funksionerende identiteit te beskik (om te
“weet wie jy is”), is bevorderlik daarvoor om te voel jy hoort
@rens.
de de dk RR RR HR AE dd Ed N
123
Waarvoor jy leef, en waarvoor jy sterf — `n
paar kort notas
Woensdag 29 Oktober 2014
Op Sondag 14 November 2004 skryf ek: “Die vraag is nie aan
die einde net waarvoor jy leef nie, die vraag is ook waarvoor
jy sal sterf. My opinie is dat jy sterf vir die dinge of die mense
waarvoor jy leef, vir die saak wat jy dien.”
Soos ek die nota kontempleer, dink ek: Mense wat kinders
het, het iets waarvoor hulle lewe, en iets waarvoor hulle sal
sterf.
Ek noem dit nie omdat ek wens ek het kinders gehad nie;
dis bloot `n tema wat gereeld opkom as ek dink aan belangrike
sake wat die volwasse persoon se lewe raak.
Onvermydelike vrae: Waarvoor lewe ék? Watse saak dien
ék? Waarvoor sal ék sterf?
Antwoord: Ek het `n maat. Ek het haar lief. Ek dink nie
gewoonlik dat ek leef om haar gelukkig te maak nie, maar dit
is iets wat daagliks meeste van my belangrike aksies en
besluite affekteer. Sal ek bereid wees om vir haar te sterf,
indien nodig? Ja, ek sal.
Ek het later gesien daar was twee addisionele notas op
Maandag 13 Desember 2004:
” ”
* N
“Die vraag is dan, waarvoor leef jy?
Vele mense sal antwoord, “Ons leef vir ons kinders.
”
124
Ek vra: Wat beteken dit? Jy leef vir jou kinders, hulle leef
vir hulle kinders ... op een of ander punt sal iemand moet leef
vir iets anders, maak nie saak of hulle kinders van hulle eie
het of nie.
Ek dink dis ondeurdag, selfs gevaarlik om te sê jy leef vir
jou kinders. Dit voel reg. Jy's lief vir jou kinders, en jy sal
iemand se gesig pap slaan ter wille van jou kinders, so ... dit
kan mos net reg wees om te verklaar: “Ek leef vir my kinders!
En vir my vrou ... (of man).” Dan nie?
Nee! Dis iets wat edel en reg véél— en lyk op papier, maar
in werklikheid vervang die een geslag die ander met geen
behoorlike begrip van die waarde of moontlike doel van hulle
lewens nie, anders as, “Ek moet kinders kry.”
Hoor enige iemand anders die alarm weeklaag?”
125
Ou spoke, of slapende honde
Sondag 25 Oktober 2015
23:28
Wie is ek? Waar hoort ek? Waar is my plek in die wêreld?
Wat is die doel van my bestaan? Wat moet ek met my lewe
doen?
Ek vind dit vreemd dat ek nie meer juis dink oor hierdie
dinge nie. Asof dit maar net op `n stadium van `n mens se lewe
vir jou belangrik is.
Sal dit nie interessant wees om weer die ou spoke te gaan
opsoek nie? Of is dit slapende honde?
23:42
Dink ek nie meer oor daai vrae nie omdat ek die antwoorde
ontdek het, of uitgewerk het? Of dink ek nie meer daaroor nie
omdat ek nie meer omgee nie? Indien laasgenoemde, is dit
omdat ek meer sinies geraak het die afgelope tien jaar?
Hoekom het ek meer sinies geraak? Was ek naief tien jaar
gelede? Of eerder, waaraan het ek nog geglo soos `n kind tien
jaar gelede?
`n Paar dae gelede op pad kafee toe vra ek myself `n groot
guns: Moet asseblief nie `n bitter ou man word nie.
126
Die werklike, of nie werklike, doel van ons
bestaan
Dinsdag 15 Desember 2015
Roer die moontlikheid aan dat die mens se bestaan `n doel
dien, en jy praat noodwendig van die mens se oorsprong.
Ek reken daar is drie moontlikhede: die mens is geskape
deur `n godheid; die mens was stadig besig om te ontwikkel
uit vroeë lewensvorms, toe arriveer wesens van die buitenste
ruim en plant van hulle DNS in `n vroeë inkarnasie van wat
uiteindelik die moderne mens sou word; die mens het stadig
oor miljoene jare ontwikkel uit vroeë lewensvorms tot in die
organisme wat ons vandag sien, sonder enige inmenging van
godhede of vreemde wesens.
Elk van hierdie moontlike oorspronge het unieke
implikasies vir die moontlikheid van `n doel van ons bestaan.
As `n godheid die mens geproduseer het, maak dit sin dat
ons die doel van ons bestaan moet gaan soek by hierdie
godheid: Wie is die godheid? Wat wil die godheid van ons hê?
Hoekom het hierdie godheid ons geskape? Wat sal gebeur as
ons nie doen wat ons moet doen nie, of indien ons om enige
van verskeie redes nie kan uitwerk wat ons moet doen nie?
Indien ons die resultaat is van inmenging van wesens van
die buitenste ruim, is die vrae soortgelyk: Wie is hulle? Waar
kom hulle vandaan? Hoekom het hulle kom inmeng met ons?
Wat is ons veronderstel om te doen? Wat sal gebeur as ons dit
nie doen nie, of as ons nie kan uitwerk wat hulle wil hê ons
moet doen nie?
Indien ons stadig ontwikkel het oor miljoene jare, en dalk
soveel as honderde maar heel waarskynlik ten minste dosyne
verskillende inkarnasies deurgegaan het voor ons gekom het
by die organisme wat ons vandag “mens” noem, kan ons nie
werklik kyk na 'n mag buite ons wat lank gelede een of ander
plan in gedagte gehad het nie.
127
Indien ons ons bestaan te danke het aan laasgenoemde, 'n
hoogs waarskynlike en tog vreemd genoeg hoogs
kontroversiële moontlikheid, kan ons `n redelike afleiding
maak. Dit sal beteken “doel van bestaan” is, soos identiteit,
iets waarmee onsself vorendag gekom het om onsself te help
om deur die spreekwoordelike dag te kom. Dit is met ander
woorde nie regtig werklik nie.
lets hoef egter nie regtig werklik te wees om praktiese
waarde te hê nie. Identiteit is een voorbeeld: Ek is nie regtig
“Brand Smit” nie. Of, “Brand Smit” is nie `n regte ding
Soos `n hond of `n olifant of `n potlood nie. Dis iets wat
uitgedink is, oorspronklik deur my ouers, en toe het ék `n
bietjie bygedra, en ander mense het hand bygesit, en toe ek
ouer geraak het, het ek meer kreatief geraak daarmee, en
deesdae speel ander mense soms saam met wat ek sê, en soms
nie. “Brand Smit” het wel praktiese waarde. Nie net help dit
die skrywer van hierdie teks om deur sy dag te kom en redelik
mooi saam te werk met ander organismes en kreature in die
omgewing nie, dit kan hom selfs motiveer om van sy tyd en
geld op te offer om bystand te verleen aan ander mense en
diere.
Meeste mense wat sal baat by sy onbaatsugtige aksies sal
heel waarskynlik nie veel omgee hoe hy dink aan die doel van
sy bestaan nie. Hy kan byvoorbeeld `n sopkombuis begin vir
honger mense wat by die treinstasie slaap, en ek reken hulle
sal nie juis omgee as die helper verklaar dat hy dit doen omdat
hy dit sien as die doel van sy bestaan soos geopenbaar deur
wesens van die buitenste ruim nie.
* N
Daar is dus `n groot kans dat beide identiteit en oortuiging dat
ons bestaan `n doel dien, dinge is wat ons self uitdink. Dit is
ook so dat sommige van ons hierdie dinge hanteer asof dit
heilige waarheid is waaraan ons nie veel kan skaaf of verander
nie.
Is dit goed om te dink jou bestaan dien `n doel?
128
Ek het reeds die idee vermeld dat iemand warm sop en
brood kan voorsien aan honger mense sonder vergoeding, en
teen geen koste vir die persoon wat die sop en brood kry nie,
moontlik omdat die voorsiener glo dis `n manifestasie van die
doel van sy of haar bestaan.
Dan is daar ook die ou wat nie glo sy bestaan dien enige
doel nie; dat hy gebore is en uiteindelik sal doodgaan en
tussen-in maar net sy bes sal doen om so goed as moontlik oor
die weg te kom met sy bure, uit die moeilikheid te bly meeste
van die tyd, en die lewe soveel as moontlik die moeite werd
sal maak vir homself, siende dat hy maklik genoeg sy eie lewe
kan beëindig.
Persoonlik het ek nie `n probleem met `n persoon wat nie
glo sy bestaan dien enige doel nie. En as die persoon by die
sopkombuis sê sy is `n wese van die buitenste ruim wat maar
net haar opdrag uitvoer, gaan ek ook nie `n probleem hê met
haar nie — solank die sop en brood van `n kwaliteit is wat
gewone aardbewoners deur die dag kan help.
Aan die ander kant van die spektrum sal ek wél omgee as
iemand my kop wil afsny omdat, volgens hierdie persoon,
antieke geskrifte hom opdrag gee om dit te doen; dat dit
inderdaad deel is van die doel van sy bestaan soos geopenbaar
deur sy “heilige” boek.
Die oortuiging dat jou bestaan `n doel dien is, soos
identiteit, nie inherent goed of sleg nie. Beide kan jou help om
heel en redelik gesond deur die dag te kom, en nie in die tronk
of die malhuis te beland nie. Beide kan ook jou pad na die
tronk of die malhuis besonders kort en reguit maak. En beide
kan jou 6f in staat stel om in relatiewe vrede te leef met meeste
mense in die gemeenskap, 6f dit kan jou op `n oorlogspad sit
met hulle, of met mense in ander gemeenskappe.
Wie is jy, aan die einde van die dag? En glo jy jou bestaan
dien `n doel? Indien wel, wat is hierdie doel, en waar het jy
aan die idee gekom dat dit die doel van jou bestaan moet
wees?
129
Almal wil `n punt bereik
Woensdag 18 Januarie 2017
Sommige mense organiseer hulle lewens volgens stelsels wat
hulle reken die waarskynlikheid sal verhoog dat hulle sal
oorleef en ten minste die helfte van die tyd goed sal voel oor
hulleself. Ander mense het doelwitte wat hulle een vir een
nastreef. Ongeag of jy stelsels of doelwitte verkies, of iets van
albei, ek glo almal streef na wat ek kan beskryf as `n punt.
Soms is jy bewus daarvan dat jy hierdie punt nastreef, soms
nie.
Hierdie punt is vir vele mense `n ideale leefstyl — `n
spesifieke manier hoe hulle hul dae en nagte op aarde wil
verwyl.
Sommige mense se punt is om `n gesin te hê, om die rol
van moeder of vader te speel vir kinders van hul eie.
Dan is daar mense wat `n punt nastreef van amper
onuitputlike finansiële vermoëns — om te weet hulle kan koop
wat hulle wil, en doen wat hulle wil, die put gaan 6f nooit
opdroog nie, 6f die geld wat vandag gespandeer word, word
eenvoudig mêre vervang.
My punt is om die vermoë te kan hê om verlore te kan raak
in `n aktiwiteit — kan wees `n skryfprojek, of `n boek, of
navorsing oor `n onderwerp wat my interesseer. Ek wil verlore
kan raak daarin sonder om nodig te hê om myself te herinner
daaraan dat ek later moet uitgaan om iets te verkoop
(gewoonlik my vermoëns om iets te kan doen), of om iets
anders te doen wat veronderstel is om geld te maak.
Meeste mense dink nie elke dag daaraan dat die werklike
doel wat hulle nastreef is om daai betrokke dag en nag te
oorleef nie. En as jy oorleef, doen jy wat jy moet doen om jou
oorlewing die moeite werd te maak. Om `n punt te hê wat jy
nastreef, is meer as net `n doel wat jy hoop om te verwesenlik.
Dit voorsien die inspirasie wat jou vorentoe dryf; dit help om
jou oorlewing vandag die moeite werd te maak.
130
Punt, en wat my lewe die moeite werd maak
Maandag 14 Augustus 2017
Die PUNT van my lewe is om te rapporteer. Ek leef; ek ervaar
dinge; ek dink oor dinge; ek skryf daaroor. Dalk vind iemand
anders `n insig of `n siening bruikbaar.
Wat my lewe die MOEITE WERD maak, is om `n getuie
te wees van die lewe van die vrou wat ek liefhet, om `n maat
te wees vir haar, en om haar te laat voel dat sy bemin word.
Wat my lewe verder die MOEITE WERD maak, is om goeie
verhoudings te handhaaf met familie en vriende, om
troeteldiere te versorg, om lekker te eet, interessante dinge te
lees, te ontspan wanneer ek moeg is, om interessante of
snaakse films te kyk, om te reis, of om plekke te besoek
waarvan ek hou, en om die PUNT van my lewe na te streef.
Het my lewe `n DOEL? Kyk na die PUNT van my lewe,
en na wat my lewe die MOEITE WERD maak.
131
dk dk dk RR RR dd RR ER ER HE
Indien jy hierdie bundel geniet het, of dit opvoedkundig
gevind het, oorweeg dit asseblief om `n gedrukte kopie te
koop, of `n elektroniese kopie vir jou leestoestel.
Onthou: die skrywer moet ook eet en huur betaal!
BRANDSMIT.NET/BOEKWINKEL
dk dk RR HR HR dd RR ER ER AE
132
de dk RR Rd HR dd AR ER ER ER N
Beskikbare titels deur Brand $mit — in beide digitale en
gedrukte formaat:
In die greep van ketters — of, Die Christen
Nie tafel, hond of potlood nie
Die werklike, of nie-werklike doel van ons bestaan
Solank jy staande bly ...
Die noodsaaklike onaangenaamheid
Die volwasse lewe
Oor skryfwerk en die skrywer
Ballingskap
Dertien minute op 'n Saterdagaand
Tyd vlieg nie regtig nie
Koors/Fotografie: Twee versamelings gedigte
Meer inligting is beskikbaar op die skrywer se webwerf:
BRANDSMIT.NET
de dk RR Rd HR dd AR ER ER ER N
133